Ανατίναξη της αγοράς εργασίας με την απειλή της ανεργίας, του Φειδία Παϊρίδη

Όλο το προηγούμενο διάστημα, τα μηνύματα ήταν σαφή. Μεγάλες επιχειρήσεις ανακοίνωναν αναγκαστικές άδειες και μειώσεις του εργάσιμου χρόνου. Διάφοροι λαγοί ζητούσαν την πλήρη απορρύθμιση των εργασιακών σχέσεων. Ο νεοφιλελευθερισμός, σε συνθήκες κρίσης, έδειχνε το νέο του στόχο: αποφασιστική μείωση του μισθολογικού κόστους των επιχειρήσεων. Μέσα σε αυτό το κλίμα, οι συνεχείς κλυδωνισμοί που προκαλεί η κρίση οδήγησαν στην επιτάχυνση των εξελίξεων. Την προηγούμενη βδομάδα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ζήτησε από τα μέλη του ΕΚΟΦΙΝ να ενθαρρύνουν το μέτρο της εκ περιτροπής εργασίας και της μερικής απασχόλησης, ακόμα και με αναστολή των συμβάσεων. Πάντα στο όνομα της αποφυγής των μαζικών απολύσεων. Και, φυσικά, δεν έχασε την ευκαιρία ο διευθυντής της ΔΕΗ να ζητήσει την εφαρμογή του μέτρου, όπως είχε κάνει προηγούμενα ο πρόεδρος του εμπορικού συλλόγου της Αθήνας και, απ’ ό,τι φαίνεται, θα ακολουθήσουν πολλοί.

Προς τη γενίκευση μιας άθλιας πολιτικής

Το μέτρο ούτε της προηγούμενης βδομάδας είναι ούτε πάει να εφαρμοστεί σε παρθένο έδαφος. Αποτελεί μέρος της κατάστασης των εργαζόμενων μέσα στην κρίση. Δεκάδες επιχειρήσεις, και ιδιαίτερα εργοστάσια, έχουν ήδη εφαρμόσει το μέτρο. Όπως, σε πολλές περιπτώσεις, εργοδότες, με την απειλή της απόλυσης, απαίτησαν από τους εργαζόμενους να αποδεχτούν μείωση αποδοχών, ανασφάλιστη εργασία, απλήρωτες υπερωρίες κ.ο.κ. Και φαίνεται πως απ’ όλα τα υποτιθέμενα μέτρα για την αντιμετώπιση της κρίσης αυτά που αφορούν τη συμπίεση των εργαζόμενων είναι τα πιο δημοφιλή και γενικευμένα.

Από την άποψη αυτή, ο νεοφιλελευθερισμός ζει και βασιλεύει τόσο σαν αντίληψη όσο και σαν συγκεκριμένες πολιτικές και δεν φαίνεται να μπορεί να εγκαταλειφθεί, εκτός κι αν υπάρξει ένα κίνημα που να εξαναγκάσει σε κάτι τέτοιο.

Η λογική του παραλόγου

Όταν, εδώ και χρόνια, το πρόβλημα είναι η μείωση της κατανάλωσης, δεν μπορεί να παρουσιάζεται σαν λύση η ακόμα μεγαλύτερη συμπίεση των λαϊκών εισοδημάτων. Γιατί η περικοπή της εργασίας και της αμοιβής οδηγεί και σε μια δραματική αναδιανομή του πλούτου σε βάρος των λαϊκών στρωμάτων. Σε μια περίοδο κατά την οποία οι τιμές των βασικών προϊόντων αυξάνονται, όπως αυξάνονται και οι φτωχοί, η μείωση των αποδοχών δεν μπορεί παρά να οδηγήσει στο να εξανεμιστούν και οι τελευταίες λαϊκές οικονομίες. Γιατί ποιος ζει με 300 και 400 ευρώ; Αλλά κρίση δεν σημαίνει μόνο περιορισμός αλλά και επέκταση για ορισμένους, και από αυτή την άποψη ο περιορισμός του μισθολογικού κόστους μπορεί να αποτελεί στοιχείο ενίσχυσης της ανταγωνιστικότητας όσο και προσωρινό μέτρο για κάποιες επιχειρήσεις, όχι τόσο για να επιβιώσουν όσο για να κλείσουν με καλύτερους όρους για την εργοδοσία.

Εξάλλου, υπάρχουν και προτάσεις οι οποίες ζητούν την "ενίσχυση της απασχόλησης και όχι της ανεργίας". Πρόκειται για την απαίτηση να κατευθυνθούν προς την εργοδοσία τα αποθεματικά του ΟΑΕΔ. Το μέτρο ήδη εφαρμόστηκε για το δημόσιο και άνοιξε την όρεξη και του ιδιωτικού τομέα. Μέτρα "επιδότησης της απασχόλησης" και μάλιστα με χρήματα των εργαζόμενων (απ’ αυτούς προέρχονται οι πόροι του ΟΑΕΔ). Και όταν τελειώσουν αυτά…

Το σημαντικότερο όμως είναι, όπως έχουμε αναφέρει και σ’ άλλα σημειώματα, πως, με αφορμή την κρίση, διαμορφώνονται οι όροι για μια ριζικά διαφορετική αγορά εργασίας, πράγμα που οδηγεί σε μια διαφορετική κοινωνία στην οποία θα κληθούμε να ζήσουμε και μετά την κρίση. Ο εργασιακός μεσαίωνας ήρθε και επεκτείνεται για να μείνει.

Από τη μεριά των εργαζόμενων

Τι κάνουν οι εργαζόμενοι μπροστά σ’ αυτή την κατάσταση; Για να απαντήσουμε, χρειάζεται να ξεκαθαρίσουμε κάτι. Επιδίωξη της εργοδοσίας είναι να φέρει τον κάθε εργαζόμενο, ξεχωριστά, μπροστά στον εκβιασμό: ελαστικοποίηση και μείωση των αποδοχών ή απόλυση. Αυτό εξάλλου συμβαίνει μέχρι τώρα, και τα αποτελέσματα είναι "ενθαρρυντικά". Αν όμως θελήσουμε να μιλήσουμε για την αντίδραση των εργαζόμενων, μπορούμε να μιλήσουμε μόνο για την οργανωμένη τους αντίδραση. Γιατί, χωρίς την οργάνωση, δεν υπάρχει η παραμικρή δυνατότητα, πέρα από το να κρατήσει κανείς μια αξιοπρεπή στάση – ακόμα κι αν "κρατήσει τη δουλειά του" με κάποιες αβαρίες. Εδώ όμως υπάρχει ένα διπλό πρόβλημα. Πρώτο, η συντριπτική πλειοψηφία των εργαζόμενων είναι ανοργάνωτοι (οι μελέτες της ΓΣΕΕ δίνουν 15-20% συμμετοχή στα συνδικάτα, ποσοστό που στην πραγματικότητα είναι μικρότερο). Δεύτερο, οι ηγεσίες των συνδικάτων, ακόμα και τώρα, δεν δείχνουν αποφασισμένες να αντιπαρατεθούν αποφασιστικά στο νεοφιλελευθερισμό, να τραβήξουν μια γραμμή άμυνας. Μάλλον αντιλαμβάνονται το ρόλο τους σαν συνδιαχειριστών της κρίσης και "βάζουν πλάτη" στις επιχειρήσεις και τις κυβερνήσεις (πάντα για να αποφύγουμε τα χειρότερα).

Στην κατάσταση που διαμορφώνεται είναι αναγκαίο να γίνει κατανοητή η δύναμη της οργάνωσης. Όχι θεωρητικά, αλλά μέσα από συγκεκριμένες προσπάθειες οργάνωσης των εργαζόμενων και ιδιαίτερα των νέων. Είναι απαραίτητο να καταδειχθεί η απάτη των μέτρων που προτείνονται ή επιβάλλονται και ο πραγματικός τους στόχος. Όπως είναι αναγκαίο να αναλάβουν δράση τα συνδικάτα (παλιά ή καινούρια) για να υπερασπίσουν τους εργαζόμενους από τους εκβιασμούς και τη διάλυση κάθε δικαιώματός τους. Η γραμμή να μην πληρώσουμε εμείς την κρίση τους δεν σημαίνει μόνο να μην περάσουν τα ακραία μέτρα που προωθούνται. Σημαίνει, σε συνθήκες κρίσης, να αλλάξει ο προσανατολισμός της πολιτικής προς την ενίσχυση των εργαζόμενων και των λαϊκών στρωμάτων. Σημαίνει, τέλος, την απόφαση να συγκρουστεί κανείς όχι μόνο με τις λογικές και τις πολιτικές αλλά και με τους μηχανισμούς που εξαπλώνουν την εξαθλίωση.

Φειδίας Παϊρίδης

---

ΑΓΩΝΙΖΟΜΑΣΤΕ:

• Με νομοθετική ρύθμιση, καταβολή διορθωτικών αυξήσεων επιπλέον από τις προβλεπόμενες στις συλλογικές συμβάσεις εργασίας - Διαμόρφωση άμεσα του κατώτερου μισθού στα 1.300 ευρώ και αντίστοιχη αύξηση του ημερομίσθιου μέσα από την ΕΓΣΣΕ.
• Μαζικές προσλήψεις στις κοινωνικές υπηρεσίες, σχολεία, στους τομείς υγείας, συγκοινωνιών, κοινωνικής πρόνοιας, περιβάλλοντος, στην ποιότητα ζωής, με βάση τα αιτήματα των συνδικάτων.
• Θέσπιση του 35ωρου –5θημερο, 7ωρο– χωρίς μείωση των αποδοχών.
• Μόνιμη, σταθερή, πλήρη και ασφαλή εργασία για όλους όσοι μπορούν και θέλουν να εργαστούν.
• Κρατική παρέμβαση, για να μη χαθούν οι θέσεις εργασίας των εργοστασίων που κλείνουν, μέσα από την εθνικοποίηση ή τη στήριξη της συνέχισης της παραγωγής από τους εργαζόμενους. Χωρίς καμιά αποζημίωση για την εργοδοσία και καμιά αναγνώριση χρεών, τα οποία βαρύνουν αποκλειστικά και μόνο τους ιδιοκτήτες που κλείνουν τις επιχειρήσεις.
• Επίδομα ανεργίας στο 80% του καταβαλλόμενου βασικού μισθού-ημερομίσθιου και για όσο διάστημα διαρκεί η ανεργία με αρχικά κατώτερο όριο τα 1.040 ευρώ συν τα οικογενειακά επιδόματα.
• Όσοι ζητούν εργασία για πρώτη φορά, γράφονται στις λίστες του ΟΑΕΔ και, αν δεν τους τοποθετήσει το αργότερο σε δύο μήνες, σε εργασία με τα αντίστοιχα προσόντα, παίρνουν ειδικό βοήθημα ανεργίας, ύψους 80% του μισθού του ανειδίκευτου εργάτη.
• Ουσιαστική στήριξη των ανέργων και όσων ζουν κάτω από το όριο της φτώχειας.

Πηγή εφημερίδα Αριστερά!

«Είναι φούσκα το 30% με 35% της οικονομίας των ΗΠΑ»

Μιχαήλ Χαζίν Μαθηματικός - Οικονομολόγος

Στις συνθήκες της οικονομικής κρίσης, η οποία αντί να υποχωρήσει «θεριεύει» στις μέρες μας, οι πρωτεργάτες και «πρωτομάστορές» της με έντεχνο τρόπο επιμένουν να τονίζουν τον παγκόσμιο χαρακτήρα της. Αποφεύγουν έτσι να γίνεται λόγος για τις αιτίες που την προκάλεσαν, κυρίως για να μη θιγεί το «σύστημα».

Ο 43χρονος Μιχαήλ Χάζιν, ο οποίος το 1998 είχε προβλέψει το κραχ της ρώσικης οικονομίας, επί μια δεκαετία προχώρησε στη μελέτη και ανάλυση της αμερικανικής οικονομίας και έφθασε στη διαπίστωση: «Το σημερινό μοντέλο καπιταλιστικής ανάπτυξης είναι ήδη νεκρό».

«Το 2000, η ομάδα μας εξηγούσε γιατί το οικονομικό μοντέλο το οποίο θα μπορούσαμε να ονομάσουμε «Ριγκανομία» οδηγείται σε οικονομική και κοινωνική κρίση. Το 2003 εκδόθηκε το βιβλίο μου «Η δύση της αυτοκρατορίας του δολαρίου και το τέλος της Pax Αmericana».

Μελετάμε τις δυσαναλογίες της αμερικανικής οικονομίας, δηλ. τα πραγματικά διαθέσιμα εισοδήματα του πληθυσμού με βάση την εργασία του. Αν ο πληθυσμός παίρνει περισσότερα χρήματα μέσω δανείων, σημαίνει ότι καταναλώνει σήμερα αυτό που θα έπρεπε να καταναλώνει αύριο».

Ουσιαστικά οι Αμερικανοί επί 20 χρόνια «έτρωγαν» το μέλλον τους;

Ακριβώς. Η ουσία της Ριγκανομίας ήταν ότι με βάση την έκδοση χρήματος έδιναν κίνητρο στην ζήτηση. Η αύξηση του καταναλωτικού δανεισμού τα τελευταία χρόνια στις ΗΠΑ ανερχόταν στα 85%. Σε κανονικές συνθήκες κινούνταν στο 4%. Ετσι δημιουργήθηκε ένα τεράστιο τμήμα της οικονομίας που παρήγαγε εμπορεύματα και υπηρεσίες. Τα μεγέθη αυξάνονταν συνεχώς, μαζί όμως αυξάνονταν και τα χρέη.

Σύμφωνα με στοιχεία του 1998, στις ΗΠΑ, αποδείξαμε πως το μέγεθος της οικονομίας που συντηρείται από την κοπή νέου χρήματος αντιστοιχούσε στο 10-12% του ΑΕΠ. Σήμερα η πληθωριστική ζήτηση είναι 30-35% πάνω από τη φυσική αναγκαία ζήτηση. Αυτό περισσεύει και πρέπει να εξαλειφθεί.

Είναι τρομακτικό να βγει κάποιος και να παραδεχθεί στις ΗΠΑ ότι το 1/3 της οικονομίας πρέπει να πάψει να υπάρχει...

Ναι, έτσι είναι. Τον Αύγουστο του 2007 άρχισε η αναδιάρθρωση του συστήματος ώστε να αποφευχθεί το «κραχ» της φούσκας στα ακίνητα. Το μάνατζμεντ λειτούργησε πολύ καλά, ωστόσο, δεν μπορείς να σώσεις ένα οικοδόμημα όταν η βάση είναι σαθρή.

Ως αποτέλεσμα της αναδιάρθρωσης άφησαν τον πληθωρισμό στον καταναλωτικό και βιομηχανικό τομέα. Εξαιτίας του υψηλού πληθωρισμού άρχισε η μείωση της ζήτησης. Στο 9μηνο 2008 η συνολική πτώση της ζήτησης στις ΗΠΑ έφθασε στο 4,5%, στο τέλος του χρόνου θα είναι ίσως 6-7%.

Και τι εικόνα εκτιμάτε ότι θα υπάρχει από τον νέο χρόνο;

Εκτιμώ ότι οι ΗΠΑ ήδη έχουν 1-2% τον μήνα μείωση ζήτησης, και αυτό θα συνεχιστεί τα επόμενα 2,5-3 χρόνια. Εως ότου εξαλειφθεί το 30-35% της οικονομίας όπως προαναφέραμε. Ολες οι μελέτες δείχνουν πως το σύγχρονο μοντέλο καπιταλιστικής ανάπτυξης της οικονομίας δεν έχει ζωή. Τι θα μπορούσε να το διαδεχθεί δεν είναι ακόμα κατανοητό.

Ενα οφθαλμοφανές παράδειγμα αδυναμίας του συστήματος είναι το σχέδιο «Πόλσον». Οταν πέφτει η ζήτηση είναι δυνατόν να στηρίζεις τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα και τη βιομηχανική παραγωγή; Θα πάρουν τα χρήματα, θα επιβιώσουν ακόμα ένα - δύο μήνες, θα πληρώσουν μισθούς, θα παραγάγουν προϊόντα που δεν θα πουληθούν, αφού η ζήτηση πέφτει κ.ο.κ.

Η 1η πρόβλεψη
Είπε αλήθειες, τον έδιωξαν από το Κρεμλίνο

Ο Χάζιν ως υποδιευθυντής της οικονομικής διεύθυνσης του Κρεμλίνου την άνοιξη του 98 έκαναν εισήγηση πως η οικονομία οδηγείται σε κραχ. Τον Αύγουστο επιβεβαιώθηκε.

Οπως αναφέρει, η ομάδα του είχε επισημάνει ότι το «μπίζνες - πρότζεκ» με τα Κρατικά Βραχυπρόθεσμα Ομόλογα που πουλούσε η κυβέρνηση στη Δύση με υποσχέσεις απόδοσης έως 140% είναι «φούσκα» και σύντομα θα σκάσει. Μας απέλυσαν, τον Αύγουστο όμως η κυβέρνηση δεν είχε χρήματα να ξεπληρώσει τις υποχρεώσεις τις και φθάσαμε στο «Ντε φολτ».

ΤΟ «ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ»
Ο Ομπάμα πρέπει να διαλύσει τη μαφία

Ο Μιχαήλ Χάζιν πιστεύει ότι «η μόνη ελπίδα της ανθρωπότητας είναι να απαλλαγεί από το αμερικανικό οικονομικό μοντέλο ανάπτυξης, στα επόμενα 2-3 χρόνια πρέπει να διαλύσουν το μονοπώλιο της οικονομικής αυτής μαφίας...», διαφορετικά «όσο οι εκπρόσωποί του θα συνεχίζουν να καθορίζουν την οικονομική πολιτική, η κρίση θα βαθαίνει».

Μήπως γι αυτόν τον λόγο οι Αμερικανοί ψήφισαν Ομπάμα; Μήπως γι αυτό είχαμε πανηγύρια σε όλη την Ευρώπη;

η Η εκλογή Ομπάμα είναι ένα σημάδι της δυνατής θέλησης των Αμερικανών να αλλάξουν ό,τι μπορέσουν στο μοντέλο που τους οδηγεί στον γκρεμό. Αυτό είναι το «συμβόλαιο» του Ομπάμα με τους Αμερικανούς.

Το βλέπω όμως πολύ δύσκολο, αφού τα επόμενα 2-3 χρόνια η οικονομική κρίση θα οδηγήσει τη χώρα στον πάτο και θα είναι δύσκολο να κρατήσει τη δημοτικότητά του.

Θα πρέπει να αλλάξει το μοντέλο κυρίως να ξεφύγει από τον αμερικανικό «μεσσιανισμό».

Δεν ξέρουμε τι θα επιδιώξει.

Αν κρίνω όμως από τους ανθρώπους που διαλέγει για να σχηματίσει την κυβέρνηση του, αν, αντί να αλλάξει το σύστημα, απλά επιδιώξει να το «σταθεροποιήσει», να διαχειριστεί την κρίση, τότε φοβάμαι πως θα έχει την τύχη του Χέρμπερτ Χούβερ, προέδρου των ΗΠΑ την περίοδο 1929-33, περίοδο της μεγάλης ύφεσης, όταν η ανεργία άγγιζε το 40% των εργαζομένων.

Δημήτρης Λιάτσος

πηγή το έθνος

Ο Πλάτωνας έλεγε ότι ο άνθρωπος γεννιέται αγαθός κι ο Αριστοτέλης ότι ο άνθρωπος γίνεται (ή δεν γίνεται) αγαθός· αναλόγως της παιδείας, του πολιτεύματος κι άλλων παραγόντων,

ήτοι ο Θεός ή το γονίδιό μας στην πρώτη περίπτωση, η πάλη των τάξεων (και τι παιδεία ή πολιτεύματα παράγει) στη δεύτερη.

Ετσι λοιπόν έχω γνωρίσει και καλούς καπιταλιστές στη ζωή μου, όπως κι αισχρούς εργάτες. Οχι όμως καλόν καπιταλισμό και αισχρή εργατική τάξη...

.....................................


Ουδείς εξ όσων χρόνια τώρα έκαναν κριτική στο μοντέλο της «ελεύθερης αγοράς», θριαμβολογεί σήμερα - πλην ολίγων Κλαζομενίων. (Οι οποίοι επιχαίρουν μάλλον επειδή όχι μόνον δεν έχουν καταλάβει τη φύση της κρίσης, αλλάκυρίως επειδή και η κριτική τους πιθανόν να μην ήταν μετά λόγου γνώσεως). Αλλωστε, συνήθως χαιρέκακοι μπορούν να είναι αυτοί που αντιλαμβάνονται τα πράγματα ως οπαδοί.

Οσοι χαίρονται τώρα με την κρίση, διέρχονται απ' την ίδια κοιλάδα στην οποία περιδιάβαινε με υπερφίαλη έπαρση η δογματική ανοησία των νεοφιλελεύθερων, ότανδεν άκουγαν κουβέντα απ' την εν λόγω κριτική, όταν λοιδορούσαν όσους προέλεγαν για την κρίση και την προέβλεπαν. Μιλάμε για τα χάπατα και τα παπαγαλάκια του νεοφιλελευθερισμούδιότι οι ασκούντες την πραγματική εξουσία νεοφιλελεύθεροι, και στην πολιτική, και στην οικονομία ήξεραν πού το πάνε το πράγμα, ήξεραν για την καταστροφή που επέρχεται και συνειδητώς επέλεξαν τον δρόμο που θα την έφερνε πάνω μας, διότι στο μεταξύ πλούτισαν, λήστεψαν, άρπαξαν.

Ηταν επιλογές τουςη καταλήστευση του περιβάλλοντος, η διασπορά του πολέμου, η αφαίμαξη των φτωχών, η διάβρωση της παραγωγής, η καθαίρεση της εργασίας. Δεν ήταν λάθος. Ηταν συγγνωστή επιλογή. Ο βραχύς ορίζοντας του κέρδους πρυτάνευσε, διότι ακριβώς αυτό το κέρδος δεν είναι βραχυπρόθεσμο, αλλά για τους περισσότερους απ' τους καπιταλιστές (ή μάλλον τους καλύτερους, ήγουν πιο φονικούς) εξασφαλισμένο.

Μπορεί ορισμένοι από δαύτουςνα πληρώσουν την κρίση (όπως ο «τελευταίος» πληρώνει τον λογαριασμό σε ένα τραπέζι), αλλά το πραγματικό της κόστος θα το πληρώσει ο κόσμος της εργασίας και του παραγωγικού επιχειρείν.

Δεν είναι ο «κακός» καπιταλισμός που καταρρέει, ο «καπιταλισμός-καζίνο», ούτε οι αισχρές του παρεκβάσεις, η «απληστία», η «ασυδοσία» και η «αλητεία», είναι το ίδιο το σύστημα
που αναδιατάσσει τη δομή τουη ίδια η ασθένεια που επανατοποθετείται μέσα στο σώμα που αποτελεί την τροφή της. Η κρίση αυτή θα παράξει τους νέους πλούσιους όπως και τις νέες στρατηγικές κυβερνητικής.

*****

Από την εποχή τού «laissez faire», της πρώτης «παγκοσμιοποίησης», του «ελεύθερου εμπορίου» στις αρχές του 20ού αιώνα, από την μπελ επόκ επαναλαμβάνεται με εφιαλτική ομοιότητα η ίδια σπείρα στην εξέλιξη του καπιταλισμού.

Ούτε το κραχ του 1929, ούτε το εργατικό κίνημα, ούτε η δημιουργία των εργατικών κρατών (πόσω μάλλον η κατάρρευσή τους), έχουν εμποδίσει τον καπιταλισμό να ανεβάζει στη σκηνή της ανθρώπινης κωμωδίας το ίδιο έργο.

Οι διαφορές βρίσκονται στη ρητορική κάθε εποχής: «πόλεμος των πολιτισμών» σήμερα, εισβολή των δυτικών δυνάμεων στο Πεκίνο τότε· αποικιοκρατία μέσω των κανονιοφόρων τότε, αποικιοκρατία μέσω των γιάπηδων τώρα· «ζωτικός χώρος» τότε, «ανθρωπιστικοί βομβαρδισμοί» σήμερα· φτώχεια τύπου Ντίκενς τότε, «διαβίωση κάτω απ' το όριο της φτώχειας» σήμερα. Ουκ έστι τέλος στις ομοιότητες και την ανακύκλωση των συνεπειών τους. Απλώς σήμερα τα μεγέθη έχουν πλέον γιγαντωθεί. Οσον η διαφορά ενός Πάντσερ της Βέρμαχτ που σήμερα μοιάζει με κονσερβοκούτι μπροστά σε ένα Αμπρααμς των ΗΠΑ.

Ομως «νέα τάξη» τότε, «νέα τάξη» και τώρα. Μάλιστα επί τα βελτίω, καθ' ότι, υποθέτω, ούτε οι ναζί θα τσιτσίδωναν ηλεκτρονικώς τους ταξιδιώτες στα αεροδρόμια, όπως κάνουν τώρα οι ΗΠΑ ή η δημοκρατική Ολλανδία (αυτό το αγλάισμα του πιο αντιδραστικού κοσμοπολιτισμού σε όλη την οικουμένη από κτίσεως κρατών).

Δεν είναι η παθολογία του καπιταλισμού που καταρρέει (για μιαν ακόμα φορά), αλλά το ίδιο το σύστημα που ανασυντάσσεται για να προκαλέσει ακόμα περισσότερον όλεθρο, όταν «ξανασταθεί στα πόδια του», ακόμα πιο άρρωστο, ακόμα πιο τέλειο.

*****

Το ειρωνικόν είναι ότι ο καπιταλισμός υφίσταται κριτική ήδη 2.000 χρόνια πριν να γεννηθεί, αν λάβουμε υπ' όψιν την αποστροφή των ανθρώπων απέναντι σε ό,τι γεννά ακραίον πλούτο κι ακραία φτώχεια ταυτοχρόνως, έτσι όπως την εξέφρασαν οι φιλόσοφοι (ακόμα και οι θρησκείες) από την κλασσική κιόλας εποχή.

Δεν είναι η ανθρώπινη φύση που συνάδει με τον καπιταλισμό, είναι ο καπιταλισμός που απάδει της ανθρώπινης φύσης -όχι όμως και με την ταξική φύση των ανθρώπινων κοινωνιών. Οι τάξεις είναι ο καταλύτης της metamorphosis, όπως θα λέγαμε ελληνιστί.

Είμαστε στην άμπωτιν των επαναστάσεων και των κινημάτων του 20ού αιώνα κι αυτό ίσως να οδηγήσει, εν μέσω της νέας κρίσης, τις εργαζόμενες μάζες σε μια νέα στάση απέναντι στα πράγματα. Προς τη βαρβαρότητα ή τον εξανθρωπισμό; αυτό είναι πάντα το ερώτημα της ταξικής πάλης...


ΣΤΑΘΗΣ Σ. 10.Χ.2008 stathis@enet.g

πηγή ελευθεροτυπία

ΕΧΟΥΝ ΜΕΛΛΟΝ ΟΙ ΑΓΟΡΕΣ;

«Η αλήθεια για την κρίση»

ΤΖΟΡΤΖ ΣΟΡΟΣ

«Πρόκειται για τη χειρότερη κρίση από τη Μεγάλη Υφεση» γράφει ο Τζορτζ Σόρος για το μέγεθος της χρηματοπιστωτικής δυσπραγίας που επεκτείνεται σε όλα τα χρηματοοικονομικά κέντρα του κόσμου στο τελευταίο του βιβλίο «Η οικονομική κρίση του 2008 και η σημασία της», το οποίο θα κυκλοφορήσει στα ελληνικά εντός των ημερών από τις εκδόσεις Λιβάνη.

Ο Σόρος τοποθετεί την τρέχουσα κρίση στο πλαίσιο δεκαετιών μελέτης για το πώς τα άτομα και οι θεσμοί αντιμετωπίζουν τους κύκλους οικονομικής ανόδου - πτώσης που διέπουν την παγκόσμια οικονομική δραστηριότητα. Πρόκειται για ένα συνοπτικό δοκίμιο για την κατανόηση των μεγάλων πιστωτικών κρίσεων και των επιπτώσεών τους στην κάθε χώρα και στην παγκόσμια οικονομία, από το οποίο «Το Βήμα» προδημοσιεύει μέρος της εισαγωγής.

Βρισκόμαστε εν μέσω της χειρότερης χρηματοοικονομικής κρίσης από τη δεκαετία του 1930. Σύμφωνα με κάποιες απόψεις μοιάζει με άλλες κρίσεις που συνέβησαν τα τελευταία είκοσι πέντε χρόνια, όμως υπάρχουν και βαθιές διαφορές: η τρέχουσα κρίση σηματοδοτεί το τέλος μιας εποχής πιστωτικής επέκτασης που βασιζόταν στο δολάριο ως διεθνές αποθεματικό νόμισμα. Οι περιοδικές κρίσεις ήταν μέρος μιας ευρύτερης διαδικασίας οικονομικής ανόδου - πτώσης· η τρέχουσα κρίση είναι το αποκορύφωμα μιας υπερβολικής ανόδου που διήρκεσε περισσότερο από είκοσι πέντε χρόνια.

Για να καταλάβουμε τι συμβαίνει, χρειαζόμαστε ένα καινούργιο παράδειγμα. Το σημερινό κυρίαρχο παράδειγμα, δηλαδή ότι οι χρηματοοικονομικές αγορές τείνουν προς την ισορροπία, είναι εσφαλμένο και παραπλανητικό. Τα σημερινά προβλήματα μπορούν σε μεγάλο βαθμό να αποδοθούν στο γεγονός ότι το διεθνές χρηματοοικονομικό σύστημα αναπτύχθηκε με βάση αυτό το παράδειγμα.

Το καινούργιο παράδειγμα το οποίο προτείνω δεν περιορίζεται στις χρηματοοικονομικές αγορές. Καταπιάνεται με τη σχέση ανάμεσα στη νόηση και στην πραγματικότητα, και υποστηρίζει ότι οι παρανοήσεις και οι παρερμηνείες διαδραματίζουν μείζονα ρόλο στη διαμόρφωση της ιστορίας. Αρχισα να αναπτύσσω αυτό το εννοιολογικό πλαίσιο όταν ήμουν φοιτητής στη London School of Economics, προτού δραστηριοποιηθώ στις χρηματοοικονομικές αγορές. Οπως έχω ξαναγράψει, επηρεάστηκα σε πολύ μεγάλο βαθμό από τη φιλοσοφία του Καρλ Πόπερ και το γεγονός αυτό με οδήγησε να αμφισβητήσω τις υποθέσεις στις οποίες βασίζεται η θεωρία του τέλειου ανταγωνισμού, ιδίως την υπόθεση ότι υπάρχει τέλεια γνώση. Συνειδητοποίησα ότι οι συμμετέχοντες στις αγορές δεν πρέπει να βασίζουν τις αποφάσεις τους μόνο στη γνώση και ότι οι προκατειλημμένες αντιλήψεις τους δεν επηρεάζουν μόνο τις τιμές στις αγορές, αλλά και τα θεμελιώδη οικονομικά μεγέθη τα οποία υποτίθεται ότι εκφράζουν οι τιμές. Πιστεύω ότι ο τρόπος σκέψης των συμμετεχόντων στην αγορά έχει διπλή λειτουργία. Από τη μια μεριά επιδιώκουν να καταλάβουν την κατάσταση. Ονομάζω αυτή τη λειτουργία γνωστική. Από την άλλη μεριά προσπαθούν να αλλάξουν την κατάσταση. Ονομάζω αυτή τη λειτουργία συμμετοχική ή χειραγωγική. Οι δύο αυτές λειτουργίες ενεργούν προς αντίθετες κατευθύνσεις και, υπό ορισμένες συνθήκες, μπορούν να παρεμβάλλονται η μία στην άλλη. Ονομάζω αυτή την παρεμβολή «ανακλαστικότητα».

Οταν έγινα ένας από τους συμμετέχοντες στις αγορές, εφάρμοσα αυτό το εννοιολογικό πλαίσιο στις χρηματοοικονομικές αγορές. Μου επέτρεψε να κατανοήσω καλύτερα τις αρχικά ισχυροποιούμενες, αλλά τελικά αυτοκαταστροφικές, διαδικασίες ανόδου - πτώσης και χρησιμοποίησα αυτή τη διορατικότητα ως διαχειριστής ενός κεφαλαίου κάλυψης (hedge fund)...

...Οταν ξέσπασε η χρηματοοικονομική κρίση, είχα αποσυρθεί από την ενεργό διαχείριση του κεφαλαίου μου, ενώ προηγουμένως είχα αλλάξει τον χαρακτήρα του μετατρέποντάς το από επιθετικό κεφάλαιο κάλυψης σε ένα πιο ήσυχο κεφάλαιο προικοδότησης (ενός ιδρύματος). Ωστόσο η κρίση με υποχρέωσε να επικεντρώσω πάλι το ενδιαφέρον μου στις χρηματοοικονομικές αγορές και να αναμειχθώ πιο ενεργά στη λήψη επενδυτικών αποφάσεων. Στα τέλη του 2007 αποφάσισα να γράψω ένα βιβλίο στο οποίο θα ανέλυα και θα εξηγούσα την τρέχουσα κατάσταση. Τρεις ήταν οι λόγοι που με παρακίνησαν. Πρώτον, χρειαζόταν επειγόντως ένα καινούργιο παράδειγμα που θα επέτρεπε μια καλύτερη κατανόηση των όσων συνέβαιναν. Δεύτερον, η πραγματοποίηση μιας σοβαρής μελέτης θα με βοηθούσε στις επενδυτικές αποφάσεις μου. Τρίτον, μια επίκαιρη και διορατική ανάλυση των χρηματοοικονομικών αγορών θα διασφάλιζε ότι, επιτέλους, η θεωρία της ανακλαστικότητας θα λαμβανόταν σοβαρά υπόψη.

Το γεγονός ότι είχα παραπάνω από έναν στόχο όταν το έγγραφα, κάνει αυτό το βιβλίο πιο πολύπλοκο από όσο αν είχα συγκεντρώσει την προσοχή μου μόνο στην εξελισσόμενη χρηματοοικονομική κρίση. Επιτρέψτε μου να εξηγήσω συνοπτικά πώς σχετίζεται η θεωρία της ανακλαστικότητας με την τρέχουσα κρίση. Αντίθετα με την κλασική οικονομική θεωρία, που θεωρεί δεδομένο ότι υπάρχει τέλεια γνώση, ούτε οι συμμετέχοντες στις αγορές ούτε οι νομισματικές και φορολογικές αρχές δεν πρέπει να βασίζουν τις αποφάσεις τους αποκλειστικά και μόνο στη γνώση. Οι εσφαλμένες κρίσεις τους και οι παρανοήσεις τους επηρεάζουν τις τιμές στις αγορές και, κάτι που είναι πιο σημαντικό, οι τιμές στις αγορές επηρεάζουν τα λεγόμενα θεμελιώδη οικονομικά μεγέθη, τα οποία υποτίθεται ότι αντανακλούν. Οι τιμές στις αγορές δεν αποκλίνουν από μια θεωρητική ισορροπία με τυχαίο τρόπο, όπως υποστηρίζει το ισχύον παράδειγμα. Οι απόψεις των δρώντων και των ρυθμιστικών αρχών δεν αντιστοιχούν ποτέ στην πραγματική κατάσταση· δηλαδή, οι αγορές δεν φτάνουν ποτέ στην ισορροπία την οποία θεωρεί ως αξίωμα η οικονομική θεωρία.

Υπάρχει μια αμφίδρομη ανακλαστική σχέση ανάμεσα στην αντίληψη και στην πραγματικότητα, η οποία προκαλεί αρχικά ισχυροποιούμενες αλλά τελικά αυτοκαταστροφικές διαδικασίες οικονομικής ανόδου - πτώσης ή φούσκες. Κάθε φούσκα αποτελεί ταυτόχρονα μια τάση και μια εσφαλμένη εκτίμηση, που αλληλεπιδρούν με ανακλαστικό τρόπο. Υπήρξε μια φούσκα στη στεγαστική αγορά των ΗΠΑ, όμως η τρέχουσα κρίση δεν οφείλεται μόνο στο ότι έσκασε αυτή η φούσκα. Είναι πολύ μεγαλύτερη από τις περιοδικές χρηματοοικονομικές κρίσεις που έχουμε βιώσει. Και αυτές οι κρίσεις αποτελούν μέρος αυτής που ονομάζω υπερ-φούσκα - μια μακροπρόθεσμη ανακλαστική διαδικασία που εξελίχθηκε στη διάρκεια των τελευταίων είκοσι πέντε ετών. Οφείλεται σε μια δεσπόζουσα τάση, στην επέκταση της πίστωσης, και σε μια κυρίαρχη παρανόηση, στον φονταμενταλισμό της αγοράς (ή laissez-faire, όπως ονομαζόταν τον 19ο αιώνα), δηλαδή στην άποψη ότι οι αγορές πρέπει να είναι απολύτως ανεξέλεγκτες. Οι προηγούμενες κρίσεις χρησίμευσαν ως επιτυχημένες δοκιμές, που ενίσχυσαν τη δεσπόζουσα τάση και τις κυρίαρχες παρανοήσεις. Η σημερινή κρίση αποτελεί το σημείο καμπής, καθώς τόσο η δεσπόζουσα τάση όσο και οι κυρίαρχες παρανοήσεις έχουν καταστεί αβάσιμες.

Ολες οι παραπάνω απόψεις χρήζουν εκτενέστερων εξηγήσεων. Αφού πρώτα οροθετώ το πλαίσιο της τρέχουσας κρίσης, αφιερώνω το πρώτο μέρος αυτού του βιβλίου στη θεωρία της ανακλαστικότητας, η οποία υπερβαίνει τις χρηματοοικονομικές αγορές. Οσοι ενδιαφέρονται μόνο για την τρέχουσα κρίση, θα δυσκολευτούν να συνεχίσουν την ανάγνωση αυτού του βιβλίου. Οσοι όμως κάνουν τον κόπο να το διαβάσουν, ελπίζω ότι θα ανταμειφθούν.

Ο κ. Τζορτζ Σόρος είναι αμερικανός μεγαλοεπενδυτής

πηγή το Βήμα

ΕΧΟΥΝ ΜΕΛΛΟΝ ΟΙ ΑΓΟΡΕΣ;

Η παταγώδης αποτυχία της αυτορρύθμισης

Γ. ΔΟΥΡΑΚΗΣ

Σκηνή πρώτη: Πέντε εκατομμύρια νοικοκυριά στις ΗΠΑ έχασαν τους τελευταίους 14 μήνες τα σπίτια τους και φιλοξενούνται σε σπίτια συγγενικών ή φιλικών τους προσώπων είτε ζουν σε τροχόσπιτα. Πολλοί κατέφυγαν σε ιδρύματα για απόρους.

Σκηνή δεύτερη: Τα άδεια σπίτια έχουν κατασχεθεί από τις τράπεζες - οι οποίες άλλες έκλεισαν, άλλες βρίσκονται στα πρόθυρα της πτώχευσης - και κανένας δεν τα αγοράζει ή δεν μπορεί να τα αγοράσει.

Σκηνή τρίτη: Ο απερχόμενος πρόεδρος των ΗΠΑ Τζορτζ Μπους και ο υπουργός των Οικονομικών Χένρι Πόλσον ικετεύουν το Κογκρέσο και τη Γερουσία να τους δώσουν το δικαίωμα να αντλήσουν 700 δισ. δολάρια από τον προϋπολογισμό, δηλαδή τους φορολογουμένους, για να περισώσουν τις τράπεζες που καταρρέουν.

Αυτό δεν είναι το αμερικανικό όνειρο της ελεύθερης οικονομίας, των ίσων ευκαιριών και το μοντέλο του καπιταλισμού που διδάσκονται τα παιδιά μας στα πανεπιστήμια του κόσμου. Είναι ο αμερικανικός εφιάλτης που εξαπλώνεται με μεγάλη ταχύτητα στην Ευρώπη και σε όλες τις - κατά τα άλλα - ελεύθερες οικονομίες.

Η ελεύθερη αγορά, η αγορά χωρίς όρια, αποτελεί έναν μύθο που καταρρέει;

«Δεν υπάρχουν άθεοι στα χαρακώματα ούτε ιδεολόγοι στις οικονομικές κρίσεις.»

Μπεν Μπερνάνκι, διοικητής της Fed

Τον περασμένο Μάρτιο, σε γνωστό επιστημονικό συνέδριο που διεξάγεται κάθε χρόνο προς τιμήν του Μίλτον Φρίντμαν, ο κεντρικός ομιλητής καθηγητής Τζέιμς Γκάλμπρεϊθ (γιος του αείμνηστου Τζον-Κένεθ), αφού πρώτα δήλωσε απερίφραστα ότι δεν ήρθε για να πλέξει το εγκώμιο του πατριάρχη του οικονομικού φιλελευθερισμού αλλά για να τον «θάψει», κάλεσε ευθέως τον διοικητή της κεντρικής τράπεζας κ. Μπερνάνκι να αναγνωρίσει την προφανή ιδεολογική νίκη της τριάδας Κέινς - Γκάλμπρεϊθ - Μίνσκι και να προσχωρήσει στο στρατόπεδο των παρεμβατιστών. Φυσικά ο Μπερνάνκι δεν ανταποκρίθηκε άμεσα στη συμβολική αυτή έκκληση. Ο τρόπος όμως που αντιμετωπίζει τη σημερινή κρίση αποτελεί έμπρακτη και σαφέστατη παραδοχή ότι η οικονομική φιλοσοφία των αυτορρυθμιζόμενων αγορών έχει αποτύχει παταγωδώς. Και εδώ ακριβώς έγκειται το μεγάλο δράμα του οικονομικού φιλελευθερισμού: οι ιθύνοντες που εφαρμόζουν την πρωτοφανή στα χρονικά παρεμβατική οικονομική πολιτική, αυτοί που στην πραγματικότητα κατεδαφίζουν το θεωρητικό οικοδόμημα του Φρίντμαν, δεν είναι οι ιδεολογικοί αντίπαλοί του. Είναι η ίδια η κυβέρνηση Μπους, που συμπεριλαμβάνει στις τάξεις της τους φανατικότερους υπέρμαχους της ιδεολογίας της αγοράς.

* Η «Μεγάλη Διάσωση»

Την περασμένη εβδομάδα, αντιμέτωποι με έναν πιθανό χρηματοοικονομικό Αρμαγεδδώνα και ατενίζοντας κατάματα την άβυσσο, οι πάλαι ποτέ φιλελεύθεροι ιθύνοντες της οικονομικής πολιτικής τρομοκρατήθηκαν τόσο πολύ που αποφάσισαν να πράξουν το αδιανόητο: να εγκαταλείψουν τις αποσπασματικές παρεμβάσεις και να αποτολμήσουν τη «Μεγάλη Διάσωση». Το σχέδιο Πόλσον αποτελεί τη μεγαλύτερη κρατική παρέμβαση στην ιστορία του καπιταλισμού. Η συναίνεση που συγκέντρωσε μεταξύ των υπευθύνων και των ειδημόνων είναι εντυπωσιακή. Οι πρώην επικεφαλής της Fed, το αφεντικό του ΔΝΤ και η συντριπτική πλειονότητα των μεγάλων οικονομολόγων έσπευσαν να στηρίξουν το παρεμβατικό εγχείρημα. Κανείς πια δεν αμφισβητεί την αναγκαιότητα της «Μεγάλης Διάσωσης». Οι εντονότατες διαφωνίες που ξέσπασαν έχουν σχέση με τον τρόπο που θα υλοποιηθεί το εγχείρημα και με το ποιος τελικά θα πληρώσει τον λογαριασμό.

Φυσικά όλοι τους έχουν συναίσθηση ότι έτσι διαβαίνουν τον ιδεολογικό Ρουβίκωνα του οικονομικού φιλελευθερισμού. Σε τέτοιες στιγμές όμως αυτό που προέχει είναι ο πραγματισμός και η αποτελεσματικότητα και όχι η ιδεολογική ορθοφροσύνη. Και δείγμα ενός τέτοιου πραγματισμού είναι η ατάκα Μπερνάνκι στην αρχή του άρθρου. Περιττό να τονίσουμε ότι ο Μπερνάνκι δεν είναι κανένας τυχαίος καθηγητής. Εχει πλήρη συναίσθηση του τι ακριβώς διακυβεύεται, αφού όλη του η έρευνα σχετίζεται με τη «Μεγάλη Υφεση» και τα λάθη οικονομικής πολιτικής που οδήγησαν στο κραχ του '29. Οσο για τον Πόλσον, αυτός έχει έναν ακόμη λόγο να πετάξει τις ιδεολογικές παρωπίδες του laissez-faire και να εναποθέσει τις ελπίδες του στον Παντοδύναμο (Κρατικό Παρεμβατισμό). Είναι γέννημα και θρέμμα της Γουόλ Στριτ, αφού μόλις προ διετίας άφησε το τιμόνι της Goldman Sachs για να γίνει υπουργός Οικονομικών και άρα λογικό είναι να ενδιαφέρεται να σώσει «τα φιλαράκια».

* Επιστροφή του Κέινς;

---

Αγγελίες στη δυτική περιοχή της βρετανικής πρωτεύουσας. Στο Λονδίνο η κρίση προκαλεί ξεπούλημα ακινήτων

---

Η εκτενής χρήση παλαιών και η επινόηση νέων εργαλείων παρεμβατικής πολιτικής και το απονενοημένο διάβημα της «Μεγάλης Διάσωσης» έκαναν πολλούς να πιστέψουν ότι επιστρέφει ντε φάκτο ο κρατικός παρεμβατισμός κεϊνσιανού τύπου. Πρόκειται για μια εντελώς επιδερμική και λανθασμένη εκτίμηση. Ο κεϊνσιανισμός δεν προσδιορίζεται μόνο από τα μέσα οικονομικής πολιτικής που χρησιμοποιεί αλλά και από τους στόχους που επιδιώκει. Και δύο από τους βασικότερους στόχους του είναι η πλήρης και ασφαλής απασχόληση και ο δραστικός περιορισμός των εισοδηματικών ανισοτήτων. Με τίποτε από αυτά δεν ασχολείται η σημερινή οικονομική πολιτική. Το δε σχέδιο Πόλσον παραβλέπει εντελώς την πραγματική οικονομία. Δεν αντιλαμβάνεται ότι πρωτογενής αιτία της σημερινής πιστωτικής κρίσης είναι οι τρομακτικές εισοδηματικές ανισότητες και το τερατώδες μοντέλο της «δανεικής ευημερίας». Μάλιστα ο ηθικά και κοινωνικά διάτρητος τρόπος με τον οποίο επιχειρεί να διασώσει το σύστημα ισοδυναμεί με «αντεστραμμένο κεϊνσιανισμό». Από έναν ήδη ελλειμματικό προϋπολογισμό αφαιρεί 700 δισ. δολάρια για να διασώσει τους μετόχους της Γουόλ Στριτ, χωρίς κανένα σοβαρό και χειροπιαστό αντάλλαγμα. Αυτό μοιραία θα επιφέρει δραματική συρρίκνωση των δημοσίων δαπανών για την Υγεία, την Παιδεία, το περιβάλλον και τις υποδομές. Εν ολίγοις, κράτος πρόνοιας για τους τραπεζίτες και ακόμη πιο άγριος καπιταλισμός για την υπόλοιπη κοινωνία.

* Η χειρότερη δυνατή λύση

Το πιθανότερο είναι το σχέδιο της «Μεγάλης Διάσωσης» να αποδειχθεί αυταπάτη. Φυσικά δεν θα φταίει γι' αυτό ο κρατικός παρεμβατισμός αλλά η ολέθρια φιλοσοφία του οικονομικού φιλελευθερισμού που για τριάντα ολόκληρα χρόνια αποκοίμισε πλήρως τις εποπτικές αρχές και τους ελεγκτικούς μηχανισμούς, που περιέπεσαν σε χειμερία νάρκη. Οταν πριν από λίγο καιρό άρχισαν να ξυπνούν από τον λήθαργο ήταν πλέον αργά. Το κακό είχε γίνει. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι οι ιθύνοντες θα πρέπει να συνεχίσουν τον ύπνο του δικαίου, όπως υποδεικνύουν οι λίγοι εναπομείναντες σκληροπυρηνικοί ιδεολόγοι του laissez-faire και της «δημιουργικής καταστροφής». Η μη-παρέμβαση είναι η χειρότερη δυνατή λύση. Θα έχει τρομακτικό οικονομικό και κοινωνικό κόστος, αφού αυξάνει δραματικά τον κίνδυνο συστημικής κατάρρευσης. Είναι αδιανόητο μπροστά στη μεγαλύτερη χρηματοοικονομική κρίση που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα τα τελευταία 80 χρόνια οι πολιτικοί ηγέτες και οι ιθύνοντες της οικονομικής πολιτικής να παρακολουθούν τα τεκταινόμενα αδύναμοι, άβουλοι και μοιραίοι και απλώς να προσεύχονται ο Θεός να βάλει το - αόρατο - χέρι του!..

Ο κ. Γιώργος Δουράκης είναι επίκουρος καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ.

πηγή Το βήμα

ΠΡΟΣ ΕΝΑ ΝΕΟ '29-'31; άρθρο στην εφημερίδα Αριστερά!, τ.34, Οκτώβριος 1998

Η παγκόσμια κρίση υπερπαραγωγής υπενθυμίζει την παρουσία της

Προς ένα νέο '29-'31;

«Έτσι το καθένα από τα στοιχεία που εναντιώνονται στην επανάληψη παλιών κρίσεων περικλείνει μέσα του το σπέρμα μιας πολύ πιο τεράστιας μελλοντικής κρίσης»
Φ. Ενγκελ

Οι σοβαρότεροι από τους μελετητές των οικονομικών εξελίξεων και των κοινωνικών τους επιπτώσεων κρού­ουν τον κώδωνα του κινδύνου φο­βούμενοι πως είναι πιθανό να βρε­θούμε σε συνθήκες μιας κατάρρευ­σης τέτοιας που να θυμίζει έντονα την κρίση του '29-'31. Μιλώντας για τα όσα συμβαίνουν στις μέρες μας επιβεβαιώνουν ότι μοιάζουν περισ­σότερο με εικόνες της κρίσης στα '29-'31, παρά με όσα έζησε ο καπι­ταλιστικός κόσμος μετά το κραχ του '87.

Αυτές οι επισημάνσεις έχουν τη ση­μασία τους, αλλά υπολείπονται πο­λύ από το να φωτίζουν τη σύγχρονη παγκόσμια κρίση υπερπαραγωγής που μαστίζει τον καπιταλιστικό κό­σμο μέσα στις συνθήκες της "παγκο­σμιοποίησης".

Ξεχνάνε, ή θέλουν να απομακρύ­νουν από τη σκέψη τους, ορισμένα σημαντικά δεδομένα που προκύ­πτουν από τη μελέτη της ιστορίας των κρίσεων του καπιταλιστικού συ­στήματος. Δεν μιλάμε φυσικά για το φυσιολογικό στραβισμό πολλών α­στών, πολιτικών, επιστημόνων κλπ (με πολλά κιλά βραβείων και δημοσι­εύσεων) που εξάγγειλαν το τέλος των κρίσεων, που εκθειάζουν τις μα­γικές ιδιότητες του καπιταλισμού να απορροφά όλες τις κρισιακές κατα­στάσεις. Δεν μιλάμε ούτε για εκεί­νους που ερμηνεύουν τις εκδηλώ­σεις της κρίσης σαν εισαγώμενες α­πό το "διπλανό" από τον "γείτονα" ή σαν αποτέλεσμα της δράσης του υ­πόκοσμου... Οι περισσότεροι από τους σοβαρούς μελετητές ξεχνάνε δύο πράγματα: 1. Πως από τις αρχές της δεκαετίας του 70 έχουμε εισέλ­θει σε παρατεταμένη παγκόσμια οι­κονομική κρίση {κι αυτό αποτελεί έ­να καινούργιο δεδομένο στην ιστο­ρία των κρίσεων) 2. Οι μηχανισμοί που επιστρατεύτηκαν όλα αυτά τα χρόνια, εμείς θα λέγαμε και όλη η αναδιάρθρωση οδηγούν σε μια νέα κατάσταση βύθισης του καπιταλισμού στη μεγαλύτερη δομική κρίση όλης της ιστορίας, με μπλεγμένα σε αυτήν όχι μόνο μερικά κέντρα του κόσμου, αλλά ολόκληρο τον πλανή­τη, σε όλες τις άκρες του.

Δεν είμαστε σε ένα 1929-31, Βρι­σκόμαστε ήδη σε κάτι πολύ πιο με­γάλο, πιο βαθύ και αυτά που μέλλο­νται να έρθουν θα είναι πρωτόγνω­ρα τόσο όσο αφορά τις διαστάσεις και τις κλίμακες όσο και για τις συ­νέπειες που θα φέρουν. Αν δεν γινόμαστε κατανοητοί, μπο­ρούμε να φέρουμε ένα "μικρό" πα­ράδειγμα της σύγχρονης ιστορίας: η κρίση που ξεκίνησε στα 1973 τροφο­δότησε τέτοιες διαδικασίες, έφερε τέτοιες αναστατώσεις, δρομολόγη­σε τέτοιες πολιτικές αλλαγές που ο­δήγησαν σε μια πρώτη μεγάλη «απο­τίμηση» που ήταν η κατάρρευση του ανατολικού συνασπισμού, η ανάδυ­ση της Γερμανίας σε έναν πρωταγω­νιστικό ρόλο, η σχετική υποχώρηση των ΗΠΑ σε οικονομικό επίπεδο, η έντονη αλληλεξάρτηση όλων των οικονομικών κέντρων, η δυαδική κοι­νωνία σε πλανητική σφαίρα, η πα­γκοσμιοποίηση , το «άϋλο» κλπ. θα πει κανείς, έχει τόση σημασία η συζήτηση για το παρατεταμένο χα­ρακτήρα της κρίσης (αφού αυτή η έννοια γεννά μια σειρά από "λογι­κές" απορίες}; Δεν μπορούμε να συ­ζητήσουμε πάνω στην αναμφισβήτη­τη ύπαρξη της κρίσης ή των κρισιακών φαινομένων; Ιστορία θα κάνου­με τώρα;

Απαντάμε απλά πως η κατάκτηση στέρεων εννοιολογικών εργαλείων για την κατανόηση της πραγματικό­τητας είναι απαραίτητη, όπως επί­σης αυτή η κατάκτηση δεν μπορεί να γίνει χωρίς την στοιχειώδη έστω μελέτη της ιστορικής πραγματικής κίνησης των διάφορων κοινωνικών φαινομένων, τη σύγκριση τους με προηγούμενες εκδηλώσεις τους κοκ. Έτσι κατακτείται η ικανότητα εντοπισμού και εκτίμησης των νέων στοιχείων γιατί ποτέ δεν έχουμε α­πλή επανάληψη. Φυσικά αυτά δεν μπορούν να γίνουν στα πλαίσια ενός τέτοιου άρθρου. Όμως αυτή η ανά­γκη δεν είναι κακό να επαναλαμβά­νεται και στα πλαίσια τέτοιων σημειωμάτων, όταν κατακλυζόμαστε από κάθε λογής συγχύσεις ειδικά στα οικονομικά θέματα.

Ορισμένες επισημάνσεις για τα τελευταία επεισόδια της παρατεταμένης κρίσης

1. Εκεί που μόλις ένα χρόνο πριν, στην διάσκεψη του ΔΝΤ, εξαγγέλλονταν ρυθμοί ανάπτυξης του παγκό­σμιου ΑΕΠ κατά 4.2% για το 1998, τώρα οι αριθμοί διορθώνονται. Οι μεν εγκέφαλοι του ΔΝΤ μιλάνε για 2% ενώ οι σοβαρότεροι αναλυτές μιλούνε για υποχώρηση κατά 1% του παγκόσμιου ΑΕΠ εξ' αιτίας των συνεπειών της κρίσης στη Ν. Ασία, στην Ρωσία και στην Ιαπωνία. Όμως όλοι αναγκάζονται να μιλούν για την είσοδο σε μια περίοδο ύφε­σης που θα πλήξει όλα τα αναπτυγ­μένα κέντρα του καπιταλισμού. Άρα έχουμε μια πρώτη πανηγυρική διά­ψευση ότι η παγκόσμια οικονομία έ­χει εισέλθει σε μια φάση ανάκαμψης και αύξησης. Παραμένουμε πάντα στο έδαφος της παρατεταμένης πα­γκόσμιας οικονομικής κρίσης. Επα­ληθεύονται όσα γράφαμε στις θέ­σεις για την 1η συνδιάσκεψη: «Οι στιγμές της ανάκαμψης γίνονται αναπόφευκτα όλο και συντομότερες και πιο επιφανειακές, ενώ, αντίθετα, οι φάσεις της ύφεσης όλο και πιο σοβαρά μπάζουν σε μια πορεία μόνι­μης παρατεταμένης κρίσης. Τη γενικευμένη απόλυτη πτώση της παραγωγής του 1973-74 την ακο­λούθησε μια πορεία από ανακάμψεις και υφέσεις (κυματοειδής πυρετός), με τάση την όλο και πιο αποφασιστι­κή ύφεση και την όλο και πιο διστα­κτική ανάκαμψη, με μέσα ποσοστά ανάπτυξης μικρότερα ή πολύ μικρό­τερα (έως και μηδενικά) από το μισό των αντίστοιχων μέσων ποσοστών ανάπτυξης της περιόδου των λεγό­μενων "30 ένδοξων χρόνων" (1945-75). Το λάδωμα της μηχανής από τότε στηρίζεται κύρια στην «αναζήτηση ευκαιριών» μέσα από την πρω­τοφανή συμπίεση και απόρριψη της εργατικής δύναμης και μέσα από τη διεθνοποιημένη παρέμβαση των πο­λυεθνικών πολυκλαδικών μονοπω­λίων και των νομισματικών-πιστωτικών μηχανισμών»

2. Υπάρχει μια ιδιότυπη περικύκλωση της ιμπεριαλιστικής μητρόπολης από την, σε κατάρρευση περιφέρεια. Αναλογιστείτε: Ν.Ασία, η περιοχή που σημαδεύονταν από τους υψηλότερους ρυθμούς ανάπτυξης, η Ρωσία και οι χώρες που ήταν συνδε­δεμένες με αυτήν, σχεδόν ολόκλη­ρη η Λατινική Αμερική βρίσκονται λίγο πριν από τη κατάρρευση. Η Αφρική μάλλον δεν πολύ υπολογίζεται αφού η βύθιση της την έχει ο­δηγήσει σε όλο και μικρότερο οικο­νομικό ρόλο στη παγκόσμια οικονο­μία εκτός από δύο τρία κέντρα της. Τι μένει; Μένει η Αυστραλία, ο Κα­ναδάς, οι ΗΠΑ, η Ιαπωνία, η Κίνα και φυσικά η Ευρώπη.

Προς το παρόν έχουμε όχι μόνο ύ­φεση στις περιοχές που αναφέραμε αλλά και στοιχεία κατάρρευσης της οικονομίας τους. Η διάκριση ανάμε­σα σε αυτούς τους δύο όρους σύμ­φωνα με αστούς συνίσταται στο ε­ξής: Οικονομίες σε ύφεση ή κρίση, είναι οι οικονομίες που μπορεί να γί­νει πάνω κάτω μια πρόβλεψη για κά­ποια ανάκαμψη τους μέσα σε ένα λογικό χρονικό διάστημα, ο οικονο­μικός κύκλος έχει μεν διαταραχθεί αλλά όχι ανεπανόρθωτα. Στη περί­πτωση της κατάρρευσης μιας οικο­νομίας δεν μπορεί να γίνει κανένας υπολογισμός και η ζημιά είναι δύ­σκολο να ξεπεραστεί μέσα από τις συνηθισμένες κινήσεις. Το 1995 για να μην καταρρεύσει το Μεξικό το ΔΝΤ προχώρησε στη μεγαλύτερη μέχρι τότε "επιχείρηση διάσωσης" (έχει φτάσει να είναι πλέον ένας οι­κονομικός όρος) διαθέτοντας 42 δισ. $. Πρόσφατα για να σωθεί η Ν. Κορέα αποφασίστηκε μια αντίστοιχη επιχείρηση ύψους 57 δισ $ (νέο ρε­κόρ "βοήθειας"). Το φαινόμενο των καταρρεύσεων των οικονομιών εξα­πλώνεται επικίνδυνα. Μετά τις τίγρεις της Ν. Ασίας, το χτεσινό καμάρι του παγκόσμιου κα­πιταλισμού, προστέθηκε η μετακομμουνιστική Ρωσία και ο ιός εξαπλώ­νεται επικίνδυνα. Οι επόμενοι σταθμοί μάλλον θα βρίσκονται στο μαλακό υπογάστριο των ΗΠΑ, την Λατινική Αμερική.

Όμως η εικόνα είναι απατηλή: δεν είναι μια «περιφέρεια» στην οποία ανθούν η κερδοσκοπία, η διαφθορά, η μαφία, οι άστοχες πολιτικές κινήσεις που είναι υπεύθυνες για την «απειλή ύφεσης» στα μητροπολιτικά κέντρα, αλλά ακριβώς η κρίση του παγκόσμιου καπιταλισμού και οι πολιτικές διαχείρισής της που οδήγησε σε μια διπλή κίνηση: το χρηματιστι­κό κεφάλαιο για πολλούς λόγους τοποθετήθηκε όπου υπήρχαν γρήγο­ρες και εύκολες αποδόσεις δίνοντας ζωή στα φαινόμενα της "παγκοσμιο­ποίησης", των αναδυόμενων χρημα­τιστηριακών αγορών κλπ, στη συνέ­χεια, όταν όπως ήταν φυσικό έφτα­σε αυτή η διαδικασία σε ένα οριακό σημείο (που όλοι ήξεραν ότι κάποια στιγμή θα φτάσει), συντελέστηκε το απότομο τράβηγμα όλων των κεφα­λαίων από τους ναούς της σύγχρο­νης απομύζησης, τις κεφαλαιαγορές και χρηματιστήρια, οπότε μια σειρά από χώρες και περιοχές βυθίζονται στη πιο μεγάλη δυστυχία και στις καταρρεύσεις. Συνεπώς δεν είναι η περιφέρεια υπεύθυνη για την ύφεση έστω της παγκόσμιας οικονομίας, αλλά οι αντιφάσεις της χρηματιστηριοποίησης της οικονομίας, που οι βασικοί της μοχλοί είναι πάντα το­ποθετημένοι στο έδαφος των βασι­κών ιμπεριαλιστικών κέντρων. Η δια­φθορά, η μαφία, η ληστεία και ο κομπραδορισμός είναι σι συνέπειες αυτών των μηχανισμών και όχι η αι­τία των δεινών που πλήττουν την παγκόσμια οικονομία. Η εικόνα της περικύκλωσης του κέ­ντρου από την περιφέρεια είναι απα­τηλή και για έναν ακόμα λόγο: Τη στιγμή αυτή κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί την εμπλοκή της Ιαπωνίας στην κρίση, άρα να και ένα μεγάλο κέντρο του διεθνούς καπιταλισμού, όπως και η κατάρρευση της οικονο­μίας της Ρωσίας δεν μπορεί να αντι­μετωπίζεται όπως η κατάρρευση μιας χώρας όπως η Ταϊλάνδη. Μην ξεχνάμε ότι η Ρωσία πριν δύο δεκα­ετίες ήταν η ΕΣΣΔ και ένα από τα βασικά κέντρα του κόσμου με έναν σοβαρό παραγωγικό μηχανισμό.

3. Είναι μια κρίση υπερπαραγωγής. Υπερπαραγωγή σημαίνει πως παράγονται προϊόντα που δεν μπορούν να διατεθούν, να πωληθούν.

Η πί­στη, όσο κι αν διευρυνθεί, δεν φτά­νει για να καλύψει αυτήν την "ατέ­λεια" που συνοδεύει τον καπιταλι­σμό. Ας δούμε λίγο αυτό το σημείο. Για παράδειγμα η περιοχή της Ν. Ασίας ήταν ένα από τα επίκεντρα της πιο έντονης άνθησης των οικο­νομικών δεικτών. Εκεί παράγονταν εμπορεύματα κυρίως για εξαγωγή και η πολιτική αυτή ήταν ένας από τους όρους που έθετε το ΔΝΤ προ­κειμένου να συνεχίσει η κάνουλα της δανειοδότησης να ρέει προς τις περιοχές αυτές. Οι δείκτες ευημε­ρούσαν αλλά και το χρέος όλο και μεγάλωνε... Η παγκοσμιοποίηση δεν έβαλε καθόλου τέλος στις οικονο­μίες της χρέωσης. Οδήγησε σε έναν γιγαντισμό της χρέωσης αλλά και σε μια πλήρη αδυναμία πολλών χω­ρών να ανταποκριθούν στις απαιτή­σεις του δανεισμού. {Η Ρωσία πρό­σφατα δεν ήταν σε θέση να συγκε­ντρώσει 1 δισ. $ για να πληρώσει μια δόση του εξωτερικού της χρέ­ους...)

Η οικονομία της Μαλαισίας κατά 79% ήταν προσανατολισμένη στις ε­ξαγωγές, της Ταυλάνδης κατά 29%, της Ν. Κορέας κατά 27%. Μεγάλο μέρος του εξαγωγικού εμπορίου γί­νονταν μέσα στην ίδια την περιοχή της Ν. Ασίας. Την ίδια στιγμή η πε­ριοχή αυτή απορροφούσε το 41% των ιαπωνικών εξαγωγών. Τώρα οι χώρες αυτές όπως και οι άλλες της περιοχής θα καταγράψουν πτώση του ΑΕΠ από 6-8% έως 15-20%. Με δεδομένη λοιπόν την συρρίκωνση της παραγωγής και τη πτώση της α­γοραστικής δύναμης στην περιοχή πολλά προϊόντα θα μείνουν απούλη­τα. Στην περιοχή αυτή εξάλλου κα­τευθύνεται μεγάλο μέρος και των α­μερικάνικων εξαγωγών.

Αλλά η υπερπαραγωγή δεν αφορά μόνο αυτή την περιοχή. Από το 1996 έχει σημειωθεί μια μεγάλη πτώση τιμών πρώτων υλών σε όλο τον κόσμο.

Προϊόντα όπως πετρέ­λαιο, χαλκός, χρυσός, ασήμι, πλατί­να, παλλάδιο, αλλά και καλαμπόκι, σογιέλαιο, κλπ είδαν τις τιμές τους να πέφτουν σε μεγάλο ποσοστό. Το γεγονός αυτό (που συνδέεται άμεσα με το φαινόμενο της υπερπαραγω­γής) έπληξε μια σειρά από χώρες που συνδέονται και στηρίζονται στις εξαγωγές αυτών των προϊόντων. Αυστραλία, Νορβηγία, Καναδάς, Χι­λή, Νιγηρία, Βενεζουέλα κλπ πλήτ­τονται άμεσα.

Ο φαύλος κύκλος γενικεύεται από την περιστολή της ζήτησης, που πραχτικά προωθούν όλες οι πολιτι­κές λιτότητας που επιβάλλονται από όλες τις κυβερνήσεις του κόσμου νια να αντιμετωπίσουν την κρίση. Το αποτέλεσμα είναι η γενίκευση της υπερπαραγωγής.

Η πτώση των τιμών των πρώτων υ­λών μπορεί να κάνει ανταγωνιστικότερα τα βιομηχανικά προϊόντα, αφού φτηναίνει η παραγωγή τους, αλλά δεν λύνεται το πρόβλημα της πραγ­ματοποίησης του εμπορεύματος (της πώλησης).

Όταν ο μίστερ FED, ο Άλαν Γκρίνσπαν (διοικητής της κεντρικής Τρά­πεζας των ΗΠΑ) δηλώνει ότι οι ΗΠΑ δεν μπορούν να παραμείνουν μια ό­αση - νησίδα σε έναν κόσμο που α­ντιμετωπίζει τόσα προβλήματα, έ­χει υπόψη του και αυτό το πρόβλη­μα.

Η κρίση υπερπαραγωγής βρίσκεται στη καρδιά μιας σειράς φαινομένων, που σήμερα συγκλονίζουν το καπι­ταλιστικό κόσμο. Στη βάση της γεν­νήθηκε η υπερσυσσώρευση κεφαλαί­ων, που προσανατολίστηκαν κύρια προς παρασιτικές κερδοσκοπικές δραστηριότητες. Η αναστάτωση ό­λων των χρηματιστηρίων έχει να κά­νει ακριβώς με την αναγκαία (και βί­αιη) αναπροσαρμογή της οικονομίας των χαρτιών με τον κόσμο της πραγματικής οικονομίας.

4. Και η ιμπεριαλιστική μητρόπολη; Ο μίστερ FED γνωρίζει ότι η ύφεση εί­ναι προ των πυλών για τις ΗΠΑ. Δεν έ­χει την παραμικρή αμφιβολία για αυτό. Ανησυχεί για την ένταση των κρισιακών φαινομένων στην Λ. Αμερική, που είναι ένας ζωτικός χώρος για τον αμε­ρικάνικο ιμπεριαλισμό. Η κρίση σε όλες τις λατινοαμερικάνικες χώρες, θα επη­ρεάσει την δυνατότητα απορρόφησης των αμερικάνικων εισαγωγών στην πε­ριοχή, πέρα από τον αντίκτυπο που θα έχει ένα τέτοιο γεγονός στη καρδιά του αμερικάνικου θηρίου, στη Γουόλ Στρητ. Την ίδια στιγμή ανησυχεί για το ποια θα είναι η πορεία της κρίσης στην Ιαπωνία.

Ήδη στο άλλο καμάρι του καπιταλι­σμού, την χώρα του ανατέλλοντος Ηλί­ου, θα έχουμε μια πτώση της τάξεως του 3% του ΑΕΠ, το τραπεζικό σύστη­μα αντιμετωπίζει μια από τις μεγαλύτερες κρίσεις της ιστορίας του με δεκά­δες χρεοκοπίες. Ο μεγαλύτερος δανει­στής του κόσμου, η χώρα που κατα­γράφει και φέτος πλεόνασμα στο ε­μπορικό της ισοζύγιο, νοσεί βαθύτατα. Τι θα γίνει αν χρειαστεί να τραβήξει τις τοποθετήσεις της από τις ΗΠΑ, αφού είναι γνωστό ότι είναι ο μεγαλύτερος αγοραστής αμερικάνικων τίτλων, ότι αυτή έτσι χρηματοδοτεί το δημόσιο χρέος των ΗΠΑ. (Οι τελευταίες είναι η μεγαλύτερη οφειλέτρια χώρα με 5.8 τρις $).

Η Ευρώπη και ειδικά η Γερμανία ένιω­σαν τα κύματα της κατάρρευσης του ρουβλιού στη Ρωσία και όντας ιδιαίτε­ρα εκτεθειμένες προς ανατολάς, αρχί­ζουν να ανησυχούν σοβαρά για την πο­ρεία της ΟΝΕ και την τύχη του ευρώ.

Παρόλο που οι ΗΠΑ και η Γερμανία ω­φελήθηκαν από την εισροή κεφαλαίων που τραβήχτηκαν από τις αναδυόμενες αγορές, αυτό το θετικό γεγονός δεν μπόρεσε να λειτουργήσει αντισταθμιστικά και στα χρηματιστήρια της Νέας Υόρκης και της Φραγκφούρτης οι κραδασμοί δεν ήταν καθόλου μικροί. Το γεγονός αυτό δείχνει την κλίμακα και την ένταση της διεθνούς κρίσης.

Τις μέρες αυτές παρακολουθούμε μια περίεργη διελκυνστίδα ανάμεσα στα τρία κέντρα (ΗΠΑ, ΕΕ, Ιαπωνία) γύρω από τις νομισματικές ισοτιμίες και ιδι­αίτερα τα επιτόκια. Πολλά από τα προ­βλήματα της κατοχύρωσης και εξα­σφάλισης αγορών, αλλά και δημιουρ­γίας προβλημάτων στους ανταγωνι­στές - αντίπαλους - συμμάχους, αποτε­λεί σαφώς το επίπεδο των ισοτιμιών α­νάμεσα στα τρία νομίσματα.

Οι φιλολογίες για μια συντονισμένη παρέμβαση των βασικών κέντρων ώστε να αντιμετωπιστεί η παγκόσμια κρίση περί γελιούνται από την πρακτική, τις συνεννοήσεις, τους ανταγωνισμούς, τον κυνισμό και την αναβλητικότητα των βασικών συντελεστών της παγκό­σμιας οικονομίας. Οσοι ονειρεύονται μια γρήγορη επιστροφή σε κάτι που να θυμίζει ολίγο κευνσιανισμό θα περιμέ­νουν πολύ ακόμα. Ο χορός των επιτο­κίων αφορά και αντικατοπτρίζει έναν οικονομικό πόλεμο ανάμεσα στα βασι­κά κέντρα και αυτό θα συνεχιστεί έως ότου άλλοι παράγοντες και όχι η συ­νεννόηση, οδηγήσουν σε ένα πάλι λι­γότερο ή περισσότερο αποκρυστάλλω-μα του συσχετισμού δύναμης ανάμεσα στα βασικά κέντρα. Αυτή η κούρσα δεν καταλαβαίνει τίποτα από την δυστυχία των μαζών. Σε συνθήκες παρατεταμέ­νης παγκόσμιας κρίσης προϋποθέτει και πολλαπλασιάζει αυτήν τη δυστυχία σε βαθμό πρωτόγνωρο στην ανθρώπι­νη ιστορία.

5. Αν οι αναδυόμενες αγορές πήραν την κατιούσα, αν η ύφεση αγκαλιάζει όλο τον κόσμο σχεδόν, τι μένει έξω α­πό την δίνη της; Μα φυσικά η Κίνα θα απαντήσουν ορισμένοι. Φτάνει μια χώ­ρα να αλλάξει τα δεδομένα μιας πα­γκόσμιας οικονομίας σε κρίση; Η βασι­κή ελπίδα των κυρίαρχων τάξεων της ιμπεριαλιστικής μητρόπολης δεν είναι η Κίνα. Βασική προσπάθεια είναι να μετακυλιστεί η κρίση όσο το δυνατό μακρύτερα από την γειτονιά του καθένα, να μετα­τεθούν όσο είναι δυνατό στο χρόνο σημάδια κατάρρευσης, να μην καταρ­ρεύσει το χρηματοπιστωτικό σύστημα, να συγκρατηθεί η κατάσταση.

Αλλά και στην Κίνα τα πράγματα δεν προχωρούν όπως λένε οι κινέζοι με­ταλλαγμένοι "κομμουνιστές" και οι διεθνείς παρτενέρ τους. Το Χονγκ Κονγκ που ενσωματώθηκε στη Κίνα έ­νοιωσε κι αυτό τα έντονα τραντάγματα της χρηματιστηριακής κρίσης, ενώ οι ρυθμοί ανάπτυξης προσαρμόζονται και χαμηλώνουν κι αυτοί κατά 2-3 εκατοστιαίες μονάδες, γεγονός που δείχνει ότι η κρίση ακούμπησε και αυτή την περιοχή. Ο φόβος για μια ενδεχόμενη υ­ποτίμηση του κινεζικού νομίσματος εί­ναι υπαρκτός και οι διαβεβαιώσεις κυ­ρίως προς τους αμερικανούς, ότι κάτι τέτοιο δεν θα συμβεί δεν μπορούν να καθησυχάσουν κανένα. Αλλά πάλι δεν φαίνονται οι αναλυτές να διδάσκονται από την ιστορία: Νομίζουν, αλήθεια, ό­τι ο διεθνής ιμπεριαλισμός θα κοιτάζει έκθαμβος την ανάδυση μιας τεράστιας υπερδύναμης στην Ασία και θα χειρο­κροτεί για τα επιτεύγματα της, χωρίς να ανησυχεί για μια τέτοια προοπτική; Δεν θα θελήσει να μανιπουλάρει την α­νάπτυξη του καπιταλισμού στη χώρα αυτή με τρόπο που η "κατάρρευση" (του σοσιαλιστικού περιτυλίγματος) και εκεί να έχει συνέπειες σαν αυτές που είχε σε ολόκληρο τον ανατολικό συνα­σπισμό;

Γελιέται όποιος νομίζει ότι ο ι­μπεριαλισμός δεν θα αναμιχθεί και σε αυτήν την περιπέτεια. Το άλλο πρό­σφατο μάθημα της ιστορίας, λέει, πως η από κοινού και σχεδιασμένη "κατάρ­ρευση" του ανατολικού κόσμου, δεν έ­δωσε την ανάσα που περίμενε ο διεθνής καπιταλισμός. Η ενσωμάτωση και αυτής της περιοχής στο δυτικό καταναλωτικό πρότυπο κάπου "σκάλωσε" παρά τα τεράστια κέρδη από την τερά­στια απαξιοποίηση κοινωνικού πλούτου που έγινε σε συνθήκες επαναποικιοποίησης της περιοχής αυτής. Είναι α­πατηλή η εικόνα πως πλούτισαν από αυτή την κατάρρευση μόνο οι τοπι­κές μαφίες. Στην ουσία οι πολυεθνικές είναι που πήραν την μερίδα του λέο­ντος. Παρόλα αυτά δεν επιτεύχθηκε έ­ξοδος από την κρίση με το κλείσιμο του ρήγματος που είχε δημιουργηθεί στην παγκόσμια αγορά με την απόσχι­ση της ΕΣΣΔ το 1917 από αυτήν. Αν ο ανατολικός συνασπισμός δεν έδωσε την ανάσα που περίμενε ο καπιταλιστι­κός κόσμος και δεν αποτέλεσε το μο­χλό για την έξοδο από την κρίση, πόσο μάλλον να τα αποτελέσει αυτά η Κί­να...

6. Η παγκόσμια παρατεταμένη κρίση παρακολουθεί να εμπλέκονται σε αυ­τήν και όλοι οι μηχανισμοί, που σε μια παλιότερη εποχή έθρεψε για να μπορέ­σει να αποφύγει και απομακρύνει όσο ήταν δυνατό την κρίση. Ολος ο κόσμος της χρηματιστικής οικονομίας, της πί­στωσης, των νομισματικών παρεμβάσε­ων κλπ έχει μετατραπεί σε έναν μεγά­λο αγωγό διοχέτευσης και διάχυσης της κρίσης σε όλα τα σημεία του πλα­νήτη ενώ υπερδιογκώθηκε για να απο­φύγει τις συνέπειες των κρίσεων του τύπου 29-31.

Αυτή η φυγή του καπιταλισμού σε συν­θήκες κρίσης προς την οικονομία των χαρτιών απαίτησε να θυσιαστούν όλα τα εργαλεία παρέμβασης των οικονομι­κών οντοτήτων, να πέσουν κάτω όλοι οι φραγμοί στη κίνηση των κεφαλαίων, να προωθηθεί η περίφημη απορρύθμιση σε όλες τις οικονομικές διαδικασίες. Για να γίνει πραγματικότητα αυτό έ­πρεπε η απομύζηση υπεραξίας σε πλα­νητική κλίμακα να τροφοδοτήσει, μέσω των προγραμμάτων λιτότητας, τις δια­δικασίες αναδιάρθρωσης. Χωρίς τις προόδους στους τομείς της πληροφορικής και της μικροηλεκτρονικής δεν θα μπορούσε να επιτευχθεί αυτή η φυ­γή. Όμως οι νόμοι του καπιταλισμού εί­ναι αδυσώπητοι: ακόμα και αυτοί οι το­μείς νοιώθουν τα σημάδια της κρίσης με έντονο τρόπο.

7. Οι ταγοί του παγκοσμιοποιημένου χωριού θέλουν να παρουσιάσουν όλη αυτή την αναταραχή σαν το αναγκαίο τίμημα, που πρέπει όλοι να πληρώσου­με για εισέλθουμε στην "οικονομία της τρίτης χιλιετίας". Την ίδια στιγμή η πο­λιτική του αστικού κόσμου δοκιμάζεται κι αυτή από μια έντονη κρίση. Οι περι­πέτειες του "πλανητάρχη", η προώθηση της επιχειρηματικής πολιτικής, η διά­δοση των φονταμενταλισμών, η συγκυβέρνηση πολιτικής και υπόκοσμου στις περισσότερες χώρες, είναι ορισμένα μονάχα από τα συμπτώματα αυτής της βαθιάς κρίσης. Το τρίπτυχο αγορά, ε­λευθερία, κοινοβουλευτισμός που γνώ­ρισε μεγάλες μέρες γύρω στο 89-91 μπάζει από παντού και δεν είναι εύκο­λο να αναδιοργανωθεί η συναίνεση, τα κοινωνικά συμβόλαια αλλά και να λει­τουργήσουν αποτελεσματικά οι μηχα­νισμοί ηγεμονίας της αστικής τάξης. Παρόλη τη δύναμη των ΜΜΕ που κυ­ριαρχούν όμως σε μια μικρή αναλογικά περιοχή του πλανήτη, αυτές οι διαδικα­σίες δεν μπορούν να λησμονούνται.

8. Στη χώρα μας πολλά γράφτηκαν για αυτές τις εξελίξεις χωρίς να φωτίζουν την ουσία των ζητημάτων. Ξεχωρίζου­με από όσα διαβάσαμε το άρθρο του Γιάννη Δραγασάκη στην Αυγή 6/9/98 με τίτλο «Ζούμε ήδη μια κρίση ανατρε­πτική». Τρεις είναι οι βασικές διαπι­στώσεις του ΓΔ: «1. Η έκταση και η διαπλοκή των εστιών της κρίσης την καθιστούν μια κρίση της παγκόσμιας α­νάπτυξης, και όχι μόνο κάποιων επιμέ­ρους περιοχών... 2. Ο δεύτερος παρά­γοντας που κάνει ακόμα πιο θολό το τοπίο είναι η διαφαινόμενη, ήδη, διαπλοκή της οικονομικής κρίσης αλλού με ανοικτές πολιτικές κρίσεις, αλλού με εξασθένηση των πολιτικών θεσμών και αλλού με πολιτικές αβεβαιότητες... 3. Ο τρίτος, αλλά πιο ουσιαστικός πα­ράγοντας, έχει να κάνει με την ίδια την ουσία της κρίσης.

Είναι γεγονός πως ο καπιταλισμός και σε άλλες κρίσεις βρήκε διέξοδο. Δεν πρέπει να αποσπούμε τη μνήμη μας α­πό το πως τις βρήκε. Όλες οι μεγάλες κρίσεις ξεπεράστηκαν με απαξίωση και καταστροφή μέρους του συσσωρευμέ­νου κεφαλαίου».

Ο αισιόδοξος τίτλος του ΓΔ μάλλον σχετίζεται με το ότι εκτιμά θετική την αναζωογόνηση της συζήτησης αν και αποσπασματική ακόμα σχετικά με τη "λογική ενός διεθνοποιημένου κεϋνσιανισμού".

Ο ΓΔ καταλήγει στο εξής συμπέρασμα:«Το βέβαιο είναι ότι η παρούσα κρίση αναδεικνύει την ανάγκη για μια νέα ατζέντα διαρθρωτικών αλλαγών και μεταρρυθμίσεων, τόσο σε εθνικό ό­σο και σε διεθνές επίπεδο, αλλαγών ι­κανών να μεταβάλουν τη δομή του πα­γκόσμιου οικονομικού συστήματος, να άρουν τις παγκόσμιες ανισότητες και να προωθούν την παγκόσμια ανάπτυ­ξη».

Τι προσγείωση και αυτή στο πεδίο του ρεαλισμού... "Διαρθρωτικές αλλαγές και μεταρρυθμίσεις ικανών να μεταβά­λουν τη δομή του παγκόσμιου συστή­ματος..."

Η απαξίωση και καταστροφή μέρους του κεφαλαίου, ιστορικά προωθήθηκε μέσα από πολέμους. Αυτή είναι μια κλασική διέξοδος του καπιταλισμού. Και αν δεν κάνουμε λάθος ο πόλεμος δηλώνει ολοένα και πιο έντονα την πα­ρουσία του σε μια σειρά γωνιές του κό­σμου και είναι σε μεγάλο βαθμό και αυ­τός διεθνοποιημένος... Κυρίως όμως δεν πρέπει να αποσπάμε τη μνήμη μας από το ότι πάντα οι επα­ναστάσεις ήταν οι ατμομηχανές της ι­στορίας!



Δηλώσεις με κάποια σημασία

Τζωρτζ Σόρος:

«Το παγκόσμιο καπιταλιστικό σύστημα, το οποίο έχει χαρίσει σε πολλές χώρες του κόσμου μια αξιοσημείω­τη ευημερία, φαίνεται πως αρχίζει να διαλύεται εις τα εξ ων συνετέθη... Η οικονομία των ΗΠΑ απολάμβανε ό,τι καλύτερο από κάθε γωνιά του πλανήτη, με φτηνές εισαγωγές, που συγκρατούσαν υπό έλεγχο τον πληθω­ρισμό και εκτόξευαν σε ύψη-ρεκόρ την κεφαλαιαγορά. Ωστόσο, έφτασε η στιγμή που η εξάντληση της περιφέ­ρειας δεν είναι προς όφελος του κέντρου. Κι αυτό συμ­βαίνει σύμφωνα με εμένα, για τρεις λόγους: Πρώτον, η ρώσικη κρίση έφερε στο προσκήνιο συγκεκριμένες α­δυναμίες του διεθνούς τραπεζικού συστήματος τις ο­ποίες έως τώρα αγνοούσαμε... Δεύτερον οι πιέσεις στην περιφέρεια έγιναν τόσο έντονες ώστε μεμονωμέ­νες χώρες άρχισαν να αποστασιοποιούνται οικειοθε­λώς από το παγκόσμιο καπιταλιστικό σύστημα... Ο τρί­τος βασικός παράγοντας που απεργάζεται την αποσάθρωση του παγκόσμιου καπιταλιστικού ιστού είναι η έκδηλη αδυναμία των διεθνών χρηματιστηριακών αρ­χών να τον περιφρουρήσουν»

Wall Street Journal, Σεπτέμβρης '98

Οχι, ο κ. Σόρος δεν ανήκει στις αντικαπιταλιστικές δυνάμεις, ούτε στη συντακτική επιτροπή της Μοντ Ντιπλοματίκ. Είναι πρόεδρος του Soros Fund Management, ενός μεγάλου χρηματι­στικού ομίλου, που μεγάλωσε ακριβώς μέσα από όλες τις διαδικασίες της παγκοσμιοποίησης και της διάλυσης. Απλά τώρα θέ­λει κάποιο φρένο στις διαδικασίες αυτές γιατί απλούστατα η δί­νη μπορεί να τον συμπαρασύρει και αυτόν...


Άλαν Γκρίνσπαν:

«Ενώ οι ενέργειες μας πρέπει να εστιάζονται στην α­μερικάνικη οικονομία, κάτι τέτοιο γίνεται αδύνατο χω­ρίς αναφορά σε ό,τι συμβαίνει στον υπόλοιπο κόσμο. Είναι βέβαιο ότι οποιαδήποτε οικονομία μπορεί να λει­τουργήσει με τα σύνορα της κλειστά στις ξένες επεν­δύσεις. Όμως μια τέτοια οικονομία είναι βέβαιο ότι θα προσφέρει χαμηλό βιοτικό επίπεδο και αργούς ρυθ­μούς ανάπτυξης»

Όπα! Τι ήταν αυτό που ξέφυγε από τον διοικητή της κεντρικής τράπεζας των ΗΠΑ; Τόσο καιρό μας βομβαρδίζουν με τους μο­νόδρομους και με το ότι είναι αδύνατο να σταθεί μια οικονομία με κλειστά τα σύνορα της στις διεθνείς επενδύσεις. Ο μίστερ FED εδώ λέει το αντίθετο. Βέβαια δεν είναι πως δεν καταλάβα­με. Αυτά τα λέει αναφερόμενος στην οικονομία των ΗΠΑ. Ξέ­ρετε, λέει, τι θα γίνουμε αν αποτραβηχτούν τα ξένα κεφάλαια που χρηματοδοτούν το χρέος μας; Θα συνεχίσουμε να υπάρ­χουμε αλλά θα υπάρχουν σοβαρά προβλήματα. Γι’ αυτό δεν μπορούμε να αδιαφορούμε για όσα συμβαίνουν στον υπόλοιπο κόσμο...

Όμως ο μίστερ FED ξέχασε τι έγιναν όλες οι άλλες χώρες που κάποτε είχαν κλειστά τα σύνορα τους και μετά τα άνοιξαν στο "θριαμβευτή" καπιταλισμό. Το λέει πιο πάνω ο Σόρος...

Μισέλ Καμντεσί

«Η χρηματοοικονομική κρίση πλήττει ορισμένες περιο­χές του πλανήτη, όμως ταυτόχρονα υπάρχει μια πολύ ισχυρή και ομόφωνη υποστήριξη των βασικών αρχών του καπιταλισμού. Ο καπιταλισμός δεν περνά κρίση. Είμαι απόλυτα σίγουρος γι' αυτό. Γι' αυτό μου προκα­λεί εντύπωση το γεγονός πως υπάρχουν ακόμη χώρες που αντιδρούν και κλείνουν τις αγορές τους στο ξένο κεφάλαιο»

Τάδε έφη ο γενικός διευθυντής, παρακαλώ, του ΔΝΤ. Όχι όποι­ος κι όποιος. Πάει σίγουρα για νόμπελ οικονομίας με τόσο εμ­βριθείς αναλύσεις και σιγουριές. Αλλά πέρα από την πλάκα, βλέπουμε, για άλλη μια φορά στα χείλη βασικών παραγόντων της διεθνούς οικονομικής ζωής, να υπάρχει ανησυχία για χώ­ρες που κλείνουν τα σύνορα τους.

Τι συμβαίνει; Απλούστατα μερικές από τις ξεπατωμένες χώρες παίρνουν κάποια μέτρα, ανακοινώνουν ότι δεν μπορούν να πλη­ρώσουν τις δόσεις του εξωτερικού χρέους ή και παίρνουν μέ­τρα. Πιο ενδεικτική μέχρι τώρα περίπτωση είναι αυτή της Μα­λαισίας που καταγγέλλει δια της κυβέρνησης της το ΔΝΤ και τη Διεθνή Τράπεζα για όλα τα δεινά που τραβάει η χώρα αυτή. Αυ­τό δεν γίνεται εύκολα. Πρέπει να συλληφθεί ο υπουργός των οικονομικών που είναι παιδί του ΔΝΤ και να γίνουν μια σειρά α­πό αναταραχές στη χώρα. Μην νομίσουμε ότι οι "κακοί" κάθο­νται με σταυρωμένα τα χέρια και παρακολουθούν τις χώρες να φεύγουν από τη σειρά.

Για όποιον όμως καταλαβαίνει και βγάζει συμπεράσματα, πρό­κειται για πολύ σοβαρές διεργασίες που στην ουσία δείχνουν πως οι μονόδρομοι είναι μια τραγική επιβολή του διεθνούς ι­μπεριαλισμού και όχι μοναδικός δρόμος για τους λαούς. Οι μο­νόδρομοι πρέπει και μπορούν να συντριβούν.

ΤΟ ΘΕΜΑ: Κρίση και Ελλάδα, του Χρίστου Καραμάνου

Προς κατάρρευση των λαϊκών νοικοκυριών

Το χρηματοπιστωτικό τσουνάμι έφτασε

Μετά τις τρανταχτές καταρρεύσεις στην καρδιά του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού, στις ΗΠΑ, το κύμα της χρηματοπιστωτικής κρίσης φθάνει στην Ευρώπη με αρκετές ευρωπαϊκές πολυεθνικές να βρίσκονται στο χείλος του γκρεμού. Τα μηνύματα φθάνουν και στην Ελλάδα – όχι ότι δεν βρισκόμαστε εδώ και χρόνια μέσα σε κρίση, αλλά πλέον μιλάμε για το επερχόμενο τους επόμενους μήνες τσουνάμι. Το τσουνάμι των πτωχεύσεων, των λουκέτων, των απολύσεων, της αύξησης των επιτοκίων στα δάνεια, της εξαΰλωσης των αποταμιεύσεων, που δίπλα στην ακρίβεια, στο νέο κύμα αυξήσεων και στη φοροεπιδρομή, θα φέρει πρωτόγνωρη φτωχοποίηση. Κι ενώ η κυβέρνηση Καραμανλή συνεχίζει κυνικά την πολιτική στήριξης των κερδών, η ανάγκη της οργάνωσης και της κινητοποίησης για να παρθούν αποφασιστικά μέτρα ανακούφισης αποτελεί όρο επιβίωσης για το λαό και πρώτιστο καθήκον για την Αριστερά.

Κείμενα: Χρίστος Καραμάνος

3 δισ. επιπλέον τόκους πληρώνει ο λαός

Τεράστια (και υποχθόνια) αύξηση των επιτοκίων

Πριν λίγες εβδομάδες, τα επιτόκια των στεγαστικών δανείων κυμαίνονταν γύρω στο 5%. Σήμερα πλησιάζουν το 7% και σε λίγο θα οδεύσουν προς το 8%. Αντίστοιχες οι αυξήσεις στα καταναλωτικά δάνεια και στις πιστωτικές κάρτες. Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι για ένα στεγαστικό δάνειο που βρίσκεται στα 100.000 ευρώ, θα πληρώνουμε 2.000 ευρώ το χρόνο επιπλέον. Όσο δύο μισθοί.

Ακόμη κι αυτοί που έχουν σταθερό επιτόκιο δεν μπορούν να εφησυχάζουν. Γιατί, αν δεν έφθασε ακόμη, σίγουρα πλησιάζει η στιγμή που δεν θα μπορούν να ανταποκριθούν στις υποχρεώσεις τους, καθώς η ακρίβεια τρώει συνεχώς το λαϊκό εισόδημα. Καθώς λοιπόν θα αναγκαστούν, αργά ή γρήγορα, να καταφύγουν σε αναδιαπραγμάτευση του δανείου τους, θα υποχρεωθούν να πληρώνουν από εδώ και στο εξής με τα νέα υψηλά επιτόκια. Ήδη, πάνω από 200.000 νοικοκυριά βρίσκονται σήμερα στο "κόκκινο", καθώς το κόστος αποπληρωμής του δανείου τους ξεπερνά το 40%-50% του μηνιαίου εισοδήματός τους.

Οι μικρομεσαίοι επαγγελματίες, μετά το πρόσφατο φορολογικό χαράτσι, έχουν να αντιμετωπίσουν και τη θηλιά των επιτοκίων. Όταν το 50% των μικρομεσαίων επιχειρήσεων κλείνει μέσα στα πέντε πρώτα χρόνια της λειτουργίας τους, πώς θα τα βγάλουν πέρα;

Η αύξηση των επιτοκίων αφορά όλο το λαό. Σήμερα τα δάνεια των νοικοκυριών ανέρχονται συνολικά σε 110 δισ. ευρώ, 73 για στεγαστικά και 37 για τα καταναλωτικά και προσωπικά. Σύμφωνα με απλούς υπολογισμούς, η αύξηση στα επιτόκια, ας πούμε 2% στα στεγαστικά και 3,7% στα καταναλωτικά, θα σημάνει περίπου 3 δισ. επιπλέον τόκους – που θα τους πληρώσει ο λαός και θα τους εισπράξει, μέσα από διάφορες διαδρομές, το χρηματιστικό κεφάλαιο, κυρίαρχα το διεθνές μονοπωλιακό κεφάλαιο. Καραμπινάτη κλοπή σε βάρος του λαού.

Επιπλέον, η αύξηση των επιτοκίων αυξάνει πολύ τις δαπάνες πληρωμής τόκων του δημόσιου χρέους, πάλι προς το χρηματιστικό κεφάλαιο – να τι θα γίνουν οι νέοι φόροι που φορτώνει ο κ. Αλογοσκούφης στα λαϊκά στρώματα.

Η θηλιά των επιτοκίων κυριολεκτικά θα "στεγνώσει" την οικονομία, πράγμα που, με τη σειρά του, ανατροφοδοτεί την κρίση. Ήδη συζητιέται στα επιτελεία (άσχετα με το τι θα ανακοινωθεί δημόσια) ότι ο ρυθμός ανάπτυξης στην Ελλάδα για το 2009 θα πέσει γύρω στο 2%. Το πραγματικό μέγεθος, μάλιστα, μπορεί να είναι πολύ μικρότερο. Έτσι δημιουργείται μια δίνη εφιαλτική για τα λαϊκά στρώματα, γιατί, όταν σε περιόδους "ανάπτυξης" οι κυβερνήσεις ακολουθούν σκληρή λιτότητα, τι άραγε θα συμβεί σε περιόδους ύφεσης και κρίσης;

Ταξικό το διακύβευμα

Στις συνθήκες αυτές, το κύριο που πρέπει να αντιταχθεί στην κυνική νεοφιλελεύθερη κυβέρνηση είναι οι μαζικοί αγώνες για μην πληρώσει την κρίση ο λαός αλλά οι "έχοντες και κατέχοντες". Η ίδια η κρίση βάζει το ζήτημα εντελώς ανταγωνιστικά ανάμεσα στο λαό και στο κεφάλαιο. Κι εμάς, σαν Αριστερά, μας ενδιαφέρει να αντέξει ο λαός κι όχι τα κέρδη των επιχειρήσεων. Μας ενδιαφέρει να ανακουφιστεί ο λαός και να γκρεμιστεί ο νεοφιλελευθερισμός.

Ακόμη, το ζήτημα δεν είναι η εσχάτως ανακαλυφθείσα ακόμη κι από τους νεοφιλελεύθερους "κρατική παρέμβαση". Το ζήτημα είναι η κατεύθυνσή της. Η "κρατική παρέμβαση", που κάνει "δώρα" δισ. ευρώ στους επιχειρηματικούς ομίλους για να "σωθούν" από την κατάρρευση, είναι μια πολιτική που επίσης θίγει τους εργαζόμενους, καθώς αυτοί είναι που θα κληθούν να πληρώσουν αυτά τα "δώρα". Αλλά κι αυτά ακόμη τα "δώρα" δείχνουν ότι, όταν θέλουν οι κυβερνήσεις, βρίσκουν λεφτά για την τάξη που υπηρετούν. Μόνο για τις ανάγκες των εργαζομένων δεν υπάρχουν ποτέ χρήματα.

Ντόμινο καταρρεύσεων

Χρηματιστήριο

Και μόνο η πορεία του Γενικού Δείκτη στο Χρηματιστήριο της Αθήνας δείχνει την εικόνα της κατάρρευσης. Από τις 5.135, στις 1Οκτώβρη 2007, και το 5.335, στις 31 Οκτώβρη 2007, πέφτει στις 2.840, στις 29 Σεπτέμβρη 2008. Μέσα σ’ ένα χρόνο χάνει το 45% της αξίας του. Πιστεύει κανείς ότι η πτώση έχει τελειώσει;

Αποθεματικά των ταμείων

Τα αποθεματικά των ταμείων, που από το 1999 με νόμο του ΠΑΣΟΚ τζογάρονται στο χρηματιστήριο και που κινδύνευσαν με νέα σημαντική μείωση εξαιτίας των δομημένων ομολόγων της ΝΔ, φθάνουν σήμερα σε οριακό σημείο. Οι απώλειες, καθώς καταβαραθρώνεται το χρηματιστήριο, είναι τεράστιες. Τα διαθέσιμά τους σε μετρητά, καθώς μάλιστα από 1η Οκτώβρη ισχύει ο νόμος για την ενοποίηση, δεν επαρκούν για τις τρέχουσες πληρωμές. Και η κυβέρνηση, μέσω των διορισμένων διοικήσεων, ετοιμάζεται να ρευστοποιήσει μεγάλα πακέτα μετοχών για να πληρωθούν οι υποχρεώσεις των ταμείων. Ένα σημαντικό τμήμα των αποθεματικών αφήνεται να πάει "κοψοχρονιά".

Από τη Lehman στη Λάρισα

Δείγμα του πόσο πολύ είναι μπλεγμένη όλη η Ελλάδα μέσα στην κρίση, αποτελεί το "κανόνι" που έσκασε στη Λάρισα, σαν συνέπεια από την πτώχευση της 4ης μεγαλύτερης τράπεζας επενδύσεων στις ΗΠΑ, της Lehman Brothers. Η ζημιά για 100 επενδυτές στη Λάρισα από τα αμαρτωλά δομημένα προϊόντα της Lehman, τα οποία διακινούσε η Citibank, υπολογίζεται σε 10 εκατ. ευρώ. Αν και το γεγονός αυτό είναι εντυπωσιακό, δεν είναι το πιο μεγάλο από άποψη οικονομικού μεγέθους. Η Αγροτική Τράπεζα (νυν ΑΤΕ BANK) έχει ανάλογες τοποθετήσεις ύψους 60 εκατ. ευρώ. Η Εurobank περί τα 48 εκατ. Γύρω στα 10 εκατ. ευρώ έχουν τοποθετήσει καθεμιά από τις Alpha και η Εμπορική. Όλα αυτά, συνολικά περίπου 130 εκατ. ευρώ, έγιναν κουρελόχαρτα εξαιτίας μόνο της πτώχευσης της Lehman.

Τα ποσά αυτά αφορούν τοποθετήσεις των ίδιων των τραπεζών, κεφάλαια κάποιων υψηλών εισοδημάτων, αλλά και αποταμιεύσεις πολλών μικρομεσαίων που εναγώνια αναζητούσαν κάποια καλύτερη απόδοση για τις καταθέσεις τους και έπεσαν θύματα των τραπεζών – που μόνο στα "ψιλά γράμματα" έγραφαν (κι αν το έγραφαν) για το πόσο ριψοκίνδυνες τοποθετήσεις επρόκειτο. Οι μεν τράπεζες θα ξαναπάρουν τα χαμένα τους πίσω μέσα από αυξήσεις επιτοκίων, δηλαδή από το λαό. Ανάλογα θα κινηθούν οι "έχοντες και κατέχοντες", ενώ κάποιοι μικρομεσαίοι τώρα κλαίνε τα λεφτά τους. Το ζήτημα είναι ότι, καθώς το φαινόμενο των καταρρεύσεων θα εξαπλωθεί, δεν είναι καθόλου απίθανο να ζήσουμε μια νέα ληστεία, ανάλογη με αυτή του χρηματιστήριου του 1999, με τα γνωστά θύματα, τους γνωστούς θύτες και ηθικό αυτουργό την κυβέρνηση Καραμανλή, αυτή τη φορά, στη θέση της κυβέρνησης Σημίτη.

"Κανόνια" θα υπάρξουν πολλά ακόμη, κατ’ αρχάς από το χώρο των τραπεζοασφαλειών. Ήδη για την ασφαλιστική ALICO μπορεί να αναφερθεί ότι η μητρική της εταιρία, η αμερικάνικη AIG, διασώθηκε (προσωρινά) την τελευταία στιγμή με "πακέτο" ενίσχυσης 85 δισ. δολαρίων από την αμερικάνικη κυβέρνηση – κι ενώ η μετοχή της είχε χάσει το 96% της αξίας της από την αρχή του χρόνου.

Η θέση της ΚΟΕ

*
Να μπει φραγμός στην κοινωνικοποίηση των ζημιών και στην ιδιωτικοποίηση των κερδών

Άμεσα μέτρα αντιμετώπισης της φτωχοποίησης του λαού

Ριζικές αυξήσεις στους μισθούς, διατίμηση στις τιμές

Χαμηλότοκη ενίσχυση των μικρομεσαίων επιχειρήσεων

Απαγόρευση των πλειστηριασμών

Απαγόρευση της αύξησης των επιτοκίων - Αναδιαπραγμάτευση και επιμήκυνση του χρόνου αποπληρωμής των δανείων και το επιπλέον κόστος να το απορροφήσουν οι τράπεζες

Κρατική εγγύηση στους λογαριασμούς των μικροκαταθετών στις τράπεζες - Να καταργηθεί ο νόμος του 2001, που περιορίζει την κρατική εγγύηση

Φορολόγηση του μεγάλου κεφαλαίου - Να καταργηθεί το ΦΠΑ στα είδη λαϊκής κατανάλωσης - Αφορολόγητο για το λαό στο ύψος του αξιοπρεπούς επιπέδου διαβίωσης

Χτύπημα στα καρτέλ και στην κερδοσκοπία

Εθνικοποίηση των επιχειρήσεων που βάζουν λουκέτο, δήμευση της περιουσίας των ιδιοκτητών τους και τα χρέη τους να τα φορτωθούν οι τράπεζες

Η ώρα της πράξης ενάντια στην ακρίβεια και τη φτώχεια, του Χρίστου Κατσούλα

Μόνη λύση ο αγώνας και η οργάνωση των πολιτών

Η κατάσταση πάει από το κακό στο χειρότερο. Τα νέα μέτρα που σχεδιάζονται και υλοποιούνται, οι ανατιμήσεις σε τρόφιμα και λογαριασμούς, η άνοδος των επιτοκίων στις τράπεζες, τα λουκέτα σε επιχειρήσεις και οι απολύσεις είναι το γκρίζο φόντο που κάθε οικογένεια εργαζόμενων βιώνει και θα βιώσει ακόμα πιο δραματικά το χειμώνα που μας έρχεται.

Δεν υπάρχει κανένα σημάδι για καλυτέρευση της κατάστασης. Το αντίθετο. Όλα τα σημάδια προαναγγέλλουν μεγαλύτερη χειροτέρευση.

Το "ρεαλιστικό" –και μέχρι χθες κάπως αποτελεσματικό– "ο σώζων εαυτόν σωθήτω" δεν αρκεί πλέον. Κανένας δεν μπορεί απλά να τα βολέψει με ένα συμμάζεμα των οικονομικών του.

Τι κάνουμε, λοιπόν, μπροστά σ’ αυτή την κατάσταση και στο πιο εφιαλτικό μέλλον που μας ετοιμάζουν;

Οι κλασικές απαντήσεις

Μια κλασική απάντηση είναι "τίποτα". Δεν κάνουμε τίποτα. Κάνουμε μόνο υπομονή και σφίγγουμε όσο παίρνει το ζωνάρι. Απλά, δηλαδή, παρακολουθούμε –υπομένουμε– τη "σφαγή των αμνών".

Μια άλλη κλασική απάντηση είναι να περιμένουμε "καλύτερες μέρες", χάφτοντας τις υποσχέσεις που δίνει ο πολιτικός κόσμος και ιδιαίτερα οι εκπρόσωποι του δικομματισμού. Άντε να γίνουν εκλογές και ίσως αλλάξει το τοπίο και τιμωρήσουμε όσους μας έβλαψαν.

Αυτές οι "απαντήσεις" αδυνατούν να δώσουν απάντηση στο ερώτημα: μέχρι πού θα φτάσει η κατάσταση, και πώς τώρα θα τα βγάλουμε πέρα; Εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι απορούν γιατί δεν γίνεται κάτι διαφορετικό, κάτι πιο άμεσο, πιο αποτελεσματικό, πιο ρεαλιστικό. Βέβαια αναρωτιούνται μέχρι σήμερα, αλλά θα ήθελαν κάποιον άλλο να κάνει κάτι γι’ αυτούς.

Ήρθε η ώρα για πράξη

Ήρθε η ώρα για πράξη. Στην πραγματικότητα άργησε να γίνει συνείδηση πως χρειάζεται να οργανωθούμε οι ίδιοι, να αυτοοργανωθούμε για να υπερασπίσουμε κάποια πράγματα και να διεκδικήσουμε κάποια άλλα. Έτσι τώρα έχει έρθει η ώρα να κινηθούμε συλλογικά ενάντια στην ακρίβεια και τη φτώχεια, προβάλλοντας αιτήματα, δείχνοντας ενόχους, προχωρώντας σε διαμαρτυρίες και σε κινήσεις που θα κατοχυρώνουν τα αυτονόητα. Θέλουμε τους πολιτικούς, τους συνδικαλιστές, τις δημοτικές αρχές δίπλα μας. Δεν περιμένουμε όμως από αυτούς εργολαβικά να μας λύσουν τα προβλήματα. Άλλωστε, αν ήθελαν και μπορούσαν, κάτι θα είχαν κάνει τόσα χρόνια…

Μπορούμε να κάνουμε πολλά

Δεν είναι αλήθεια πως δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα. Συμβαίνει το ακριβώς αντίθετο: Όταν δεν κάνουμε τίποτα –ή σχεδόν τίποτα– τότε αλωνίζουν οι "ξύπνιοι" και κερδίζουν τεράστια ποσά οι μεγαλέμποροι, οι εφοπλιστές, οι βιομήχανοι, οι αεριτζήδες, οι μεγαλοεργολάβοι, οι τράπεζες, πλουτίζουν οι υπουργοί και οι κουστωδίες τους κ.λπ.

Πρώτα απ’ όλα, να μην ντρεπόμαστε για την κατάστασή μας. Να μην ντρεπόμαστε να δηλώνουμε πως δεν τα βγάζουμε πέρα, πως κάθε μέρα που περνά γινόμαστε πιο φτωχοί, πως είμαστε φτωχοί. Να ντρεπόμαστε όταν μας πιάνουν κορόιδα, όταν περνά το δούλεμά τους.

Δεύτερο. Να μιλάμε φωναχτά για την ακρίβεια, τις ανατιμήσεις, τους χαμηλούς μισθούς, τις αυξήσεις τιμολογίων, τα υψηλά δίδακτρα, τις δαπάνες για υγεία. Να αποκαλύπτουμε, να καταγγέλλουμε όσους ρουφούν τον ιδρώτα μας και το αίμα μας.

Τρίτο. Να συγκροτήσουμε επιτροπές ενάντια στην ακρίβεια και να βρούμε μορφές δράσης και κινητοποίησης για να αποτρέψουμε τα κύματα ακρίβειας και ανατιμήσεων που θα μας πνίξουν. Έλεγχο στις τιμές και στα τιμολόγια, στα δίδακτρα, στις συγκοινωνίες, στην υγεία, στον πολιτισμό!

Τέταρτο. Να θέσουμε παντού σε κάθε χώρο που βρισκόμαστε πως μόνο μια μεγάλη αύξηση των μισθών και των συντάξεων μπορεί να αποτελέσει ανακούφιση. Κανένα κόμμα του δικομματισμού δεν θίγει αυτό το ζήτημα. Ύποπτος ο ρόλος τους και βασικά είναι υπηρέτες του κεφαλαίου!

Αλήθεια, μπορούμε;

Το ερώτημα ξαναμπαίνει, γιατί ακόμα δεν έχουμε καταλάβει –όλοι μας– τη δύναμη που έχουμε όταν συλλογικά και αποφασιστικά δράσουμε. Γιατί τόσα χρόνια μάς πιπίλισαν τη σκέψη ότι μόνο κοιτώντας ο καθένας τα δικά του –χωρίς να νοιάζεται για το διπλανό του– μπορεί να προκόψει.

Μπορούμε: Να ρίξουμε τα κάγκελα σε ένα πάρκο που μας κλείνουν τις εισόδους, να ρίξουμε τα κάγκελα στις παραλίες. Μπορούμε να δώσουμε το εισιτήριο που διαρκεί 1,5 ώρα στον επόμενο επιβάτη. Μπορούμε να μπλοκάρουμε τα παράνομα διόδια και να περνάνε ελεύθερα τα αυτοκίνητα. Μπορούμε επιτόπου να ελέγξουμε τις τιμές και να αποκαλύψουμε τις αρπαχτές των καρτέλ στα σούπερ μάρκετ. Μπορούμε να μην πληρώσουμε για να πάρουν τα παιδιά μας βιβλία στα σχολεία. Μπορούμε να προβάλλουμε μέτρα για τις τράπεζες και τα επιτόκια, να σταματήσουμε τις κατασχέσεις. Και ούτω καθεξής!

Μπορούμε να κάνουμε πολλά πράγματα, φτάνει να αποφασίσουμε να κινηθούμε. Μπορούμε να δράσουμε τοπικά, στον τόπο που μένουμε ή δουλεύουμε. Πιο κεντρικά απέναντι στους κυβερνητικούς υπεύθυνους και τους αρμόδιους. Να νιώσουν την ανάσα μας, την οργή μας, την αγανάκτησή μας. Κι αν μπορούν, ας μας αγνοήσουν…



Οι αυξήσεις στα τιμολόγια της ΔΕΗ
κατά τους τελευταίους 23 μήνες

Αύγουστος '06 +4,8%

Απρίλιος '07 (νυχτερινό) +5%

Αύγουστος '07 +3,6%

Δεκέμβριος '07 +8%

Ιούλιος '08 +7%

Σύνολο αυξήσεων +23,4%

Το… δωράκι στα στελέχη της ΔΕΗ
Τα νέα αυξημένα μηνιαία επιδόματα*

9 γενικοί διευθυντές 1500€ (για πρώτη φορά)

54 διευθυντές 1100€ από 675€ (+63%)

102 κλαδάρχες 780€ από 508€ (+54%)

513 τομεάρχες 500€ από 337€ (+48%)

1000 υποτομεάρχες 200€ από 135€ (+48%)

Σύνολο --> 1678

* επίδομα "στάθμης-ευθύνης", καθαρό ποσό

Χαρακτηριστικοί οι παραπάνω πίνακες για το χαράτσι που επιβάλλεται στην κοινωνία από τη διοίκηση της ΔΕΗ, ενώ παράλληλα τα μεγαλοστελέχη της αυξάνουν κατά το δοκούν τα μπόνους τους. Στα 1.678 ευρώ έχει φτάσει το μηνιαίο πριμ τους και στο 23,4% οι αυξήσεις του ρεύματος για τη λαϊκή οικογένεια. Μάλιστα τώρα ζητάνε και νέες τιμολογιακές αυξήσεις, επειδή "η ΔΕΗ αντιμετωπίζει οικονομικά προβλήματα".

Τα τρία "δεν περιμένουμε"

1 Δεν περιμένουμε χάρη από κανέναν

Κανένας δεν θα μας χαρίσει τίποτα. Τα καρτέλ –για παράδειγμα, των εταιριών και των σούπερ μάρκετ που κρατούν ψηλές τις τιμές διαφόρων προϊόντων– δεν πρόκειται "να συμμορφωθούν" και να μας μειώσουν τις τιμές. Οι μειώσεις που για διαφημιστικούς λόγους είχαν κάνει μερικές εταιρίες ήταν για τα μάτια του κόσμου. Όπως και κάποια πρόστιμα που έβαλε η κυβέρνηση και ποτέ δεν πληρώθηκαν… Παρομοίως, οι κυβερνήσεις που υπηρετούν το νεοφιλελευθερισμό δεν πρόκειται να αυξήσουν τους μισθούς και τις συντάξεις και δεν θέλουν ούτε λόγος να γίνεται γι’ αυτό. Για διαφημιστικούς και κατευναστικούς λόγους θα δώσουν ψίχουλα (επίδομα θέρμανσης κολοβό και υπό υψομετρικές προϋποθέσεις…), ταμείο φτώχειας και δεν συμμαζεύεται…

2 Δεν περιμένουμε τις εκλογές για να αλλάξουν τα πράγματα

Δεν θεωρούμε όλα τα κόμματα ίδια. Διαφέρουν. Θεωρούμε όμως ότι είναι αναγκαία και απαραίτητη η δραστηριοποίηση των πολιτών που πλήττονται από τα νεοφιλελεύθερα μέτρα (και πλήττονται πολίτες όλων των κομματικών προτιμήσεων) και ζητάμε την υποστήριξη στην κίνησή μας από όλους τους φορείς. Δεν μπορούμε όμως να περιμένουμε πως οι υποσχέσεις θα μας λύσουν τα προβλήματα. Τα 2,80 ευρώ που πρέπει να πληρώσω για διόδια (μόνο για να πάω μια απόσταση 80-100 χιλιομέτρων σε ένα δρόμο καρμανιόλα) τα έχω ανάγκη σήμερα! Για τα 15-20 ευρώ παραπάνω που θα έρθουν στους λογαριασμούς στο τέλος του μήνα, γιατί έτσι αποφάσισε η κυβέρνηση και οι διορισμένες διοικήσεις των οργανισμών, πρέπει να κόψω κάτι από αλλού και δεν έχω, πρέπει να δανειστώ. Δεν μπορώ, λοιπόν, να περιμένω το πότε κι αν θα γίνουν εκλογές, μήπως και κερδίσει το κόμμα της προτίμησής μου, για να γίνει τι; Να μου πούνε ότι είναι αναγκαίες κι άλλες θυσίες… Όποια κόμματα θέλουν να μας συμπαρασταθούν εδώ και τώρα, να υιοθετήσουν τα αιτήματά μας, να τα προβάλλουν, να έρθουν μαζί μας όταν θα κινητοποιηθούμε.

3 Δεν περιμένουμε το δελτίο των 8 για να γίνει γνωστό το θέμα μας

Θέλουμε να γίνουν γνωστά τα αιτήματά μας και η δράση μας. Όμως δεν ανταλλάσσουμε, δεν υποκαθιστούμε τη συλλογική δράση με λίγα λεπτά (1 ή 2 το πολύ) σε κάποιο τηλεοπτικό κανάλι. Δεν είμαστε αγανακτισμένος μαϊντανός κάποιων "παραθύρων" που παίζουν τηλεοπτικές πριμαντόνες.

Και το πρωί, και τα Σάββατα το μεσημέρι, και το απόγευμα, και το βράδυ, αν χρειαστεί, θα είμαστε εκεί μαζί με τον κόσμο για να προβάλλουμε αιτήματα και διεκδικήσεις, για να υπερασπιστούμε τις ανάγκες της κοινωνίας.

Ελπιδοφόροι αγώνες που δείχνουν το δρόμο

Μπλόκο στα διόδια

Στις 25/9 οι επιτροπές του ΣΥΡΙΖΑ στην Πάτρα και στην Κόρινθο πραγματοποίησαν μπλόκο στα διόδια του Ρίου και στα διόδια της Κορίνθου. Σκοπός ήταν να καταγγελθεί η κυβέρνηση, που έχει το θράσος να αυξήσει τα διόδια σ’ ένα δρόμο καρμανιόλα. Εκατοντάδες μέλη του ΣΥΡΙΖΑ μαζί με τοπικούς φορείς και βουλευτές πραγματοποίησαν παράσταση διαμαρτυρίας, μοίρασαν υλικό στους διερχόμενους οδηγούς και για αρκετή ώρα δεν άφηναν κανένα να πληρώσει.

Δεν θα περάσει η εργοδοτική τρομοκρατία

Πριν από δύο εβδομάδες ένας εργάτης στη χρωματοβιομηχανία ΝΕΟΚΕΜ τραυματίστηκε σοβαρά από έκρηξη. Σε ένδειξη διαμαρτυρίας για τα ελλιπή μέτρα ασφαλείας, οι εργαζόμενοι απέργησαν για δύο μέρες και πήραν την πρωτοβουλία να συγκροτήσουν επιτροπή για να δημιουργηθεί εργοστασιακό σωματείο. Η εργοδοσία απάντησε άμεσα, απολύοντας έναν εργάτη, που ήταν από τους πιο ενεργούς ενάντιά της. Η Ένωση Εργαζομένων βρέθηκε από την πρώτη στιγμή στη ΝΕΟΚΕΜ, θεωρώντας καθήκον της να σταθεί δίπλα στους εργάτες στην προσπάθειά τους. Γιατί θεωρεί σαν πρώτιστο καθήκον της Αριστεράς να πρωτοστατήσει για να φτιαχτούν σωματεία στους χώρους δουλειάς και να οργανωθούν οι εργαζόμενοι ενάντια στην κυβερνητική και εργοδοτική επίθεση.

Κατάληψη στη SIEMENS

Σε κατάληψη του εργοστασίου και απεργία διαρκείας έχουν προχωρήσει τις 2 τελευταίες βδομάδες οι 250 εργαζόμενοι στο εργοστάσιο της SIEMENS στη Θεσσαλονίκη. Μετά την απόφαση της μητρικής εταιρίας να κλείσει το κερδοφόρο εργοστάσιο και την αδιαφορία της κυβέρνησης για το γεγονός ότι τους πετούν στο δρόμο, αποφάσισαν απεργία διαρκείας και κατέλαβαν το εργοστάσιο. Πραγματοποίησαν κινητοποιήσεις μπροστά από τη Νομαρχία Θεσσαλονίκης, το Υπουργείο Μακεδονίας-Θράκης και το προξενείο της Γερμανίας. Το μήνυμα του ανυποχώρητου αγώνα όλων των εργαζομένων είναι το μήνυμα της εποχής μας.

Οι εργαζόμενοι στην Ολυμπιακή αντιστέκονται

Τις τελευταίες δύο εβδομάδες οι εργαζόμενοι στην Ολυμπιακή βρίσκονται σε συνεχείς κινητοποιήσεις. Η αγανάκτηση για το ξεπούλημα της εταιρίας περισσεύει και μεγαλώνει ολοένα και περισσότερο εξαιτίας του εμπαιγμού της κυβέρνησης Καραμανλή και της αξιωματικής "αντιπολίτευσης". Έχουν προχωρήσει σε μια σειρά από δυναμικές κινητοποιήσεις, όπως οι συμβολικές καταλήψεις των γραφείων της εταιρίας, η κατάληψη αεροδιαδρόμων και πορείες σε διάφορες πόλεις. Η δυναμική, αποφασιστική και μαζική συμμετοχή τους αποτελεί το καλύτερο εχέγγυο του αγώνα τους. Η προσπάθειά τους να υπερβούν τις συνδικαλιστικές ηγεσίες είναι απαραίτητη για τη νικηφόρα έκβαση του αγώνα τους.

Νίκη των Μισθωτών Τεχνικών

Το Σωματείο Μισθωτών Τεχνικών, μετά από αγώνα που έκανε πέρσι, κατάφερε να περιληφθούν στη συλλογική του σύμβαση όλοι οι εργαζόμενοι μισθωτοί τεχνικοί, συμπεριλαμβανομένων και αυτών που πληρώνονται με Δελτίο Παροχής Υπηρεσιών.

Δεν πληρώνουν για βιβλία

Στην αρχή χρονιάς ζητήθηκε από τους μαθητές της Β' Λυκείου του 2ου Γενικού Λυκείου Πρέβεζας να δώσουν 20 ευρώ για την αγορά των βιβλίων αγγλικών. Οι μαθητές αντέδρασαν συλλογικά, αποφάσισαν να μην πληρώσουν και απαίτησαν να τους δοθεί το βιβλίο δωρεάν. Θεωρούν ότι η οποιαδήποτε καταβολή χρηματικού ποσού συνιστά καταπάτηση του δικαιώματός τους στη δημόσια και δωρεάν παιδεία. Αυτή η συλλογική αντίδραση των μαθητών και η οργάνωσή τους για να διαφυλάξουν τα δικαιώματά τους αποτελεί το καλύτερο παράδειγμα για τη χρονιά που ανοίγει.

ImageΣτα 80 λεπτά έχει φτάσει το εισιτήριο για τα Μέσα Μαζικής Μεταφοράς. Ας αντισταθούμε και σε αυτό το χαράτσι με μια απλή κίνηση: Ας δίνουμε το εισιτήριό μας όταν κατεβαίνουμε στους επόμενους επιβάτες. Αφού διαρκεί μιάμιση ώρα, θα είναι χρήσιμο, και έτσι πολύς κόσμος μπορεί να γλυτώσει κάποια χρήματα.